Fiszki: "Dziady" cz. III

Adam Mickiewicz

Adam Mickiewicz nie wziął udziału w powstaniu listopadowym z powodów do dzisiaj nie do końca wyjaśnionych.

"Dziady" cz. III jest taką właśnie próbą rozliczenia się poety z samym sobą, z wielkimi wyrzutami sumienia, jest to również próba pewnego rodzaju zadośćuczynienia narodowi, który w rozpaczliwej walce o wolność w latach 1830-1831 nie był wspomagany przez swego wielkiego wieszcza.

"Dziady" cz. III powstały wiosną 1832r. w Dreźnie

Utwór ukazał się drukiem w roku 1832 w Paryżu, jako czwarty tom Poezji Mickiewicza.

Akcja dramatu rozgrywa się 1 listopada 1823r. (związek z autentycznym wydarzeniem, jakim było uwięzienie w roku 1823 Adama Mickiewicza i jego przyjaciół z Towarzystwa Filomatów.

Akcja Prologu rozwija się 1 listopada 1823r. ( Święto Zmarłych ).

Akcja ostatniej sceny utworu, IX, rozgrywa się rok później, również Ustęp datuje się na rok 1824.

Miejscem akcji są Wilno, Warszawa, okolice Lwowa, natomiast w Prologu opisywana jest podróż bohatera do Petersburga.

dramat romantyczny

- odrzucenie klasycznej zasady trzech jedności (wydarzenia rozgrywają się w kilku miejscach i w różnym czasie, nie zawsze są ułożone chronologicznie oraz wystempuja różne wątki)

- mieszanie elementów świata rzeczywistego i fantastycznego

- otwarta kompozycja ( brak wyraźnego zakończenia np. które zamykałoby losy głównego bohatera )

- bohater, który przechodzi przemianę wewnętrzną

Utwór podejmuje temat walki o wolność ojczyzny i martyrologii narodu polskiego.

Mówi o postawach przedstawicieli polskich i rosyjskich środowisk na podstawie historycznych wypadków związanych z procesem filomatów.

W dramacie pojawiają się ponadto wątki o charakterze wizyjnym i symbolicznym, pokazujące przemianę moralną i duchową głównego bohatera oraz proroczą wizję przyszłych losów Polski.

Utwór został poświęcony trzem znajomym Mickiewicza, którzy zostali skazani w procesie filomatów, zmarli na obczyźnie.

O duszę cierpiącego więźnia walczą siły dobra i zła.

Wewnętrzną przemianę przechodzi bohater, który zmienia się z nieszczęśliwego Gustawa zmienia się w Konrada, bojownika o wolność ojczyzny i narodu ( "Gustaw umarł, narodził się Konrad" )

Więźniowie rozmawiają o fali prześladowań, które spadły na młodzież litewską.

Szczególnie ważne jest opowiadanie Sobolewskiego, który prowadzony przez miasto ze śledztwa był świadkiem wywożenia na Syberię młodzieży ze szkół litewskich i żmudzkich. Niezwykle wymowna jest w tym kontekście historia Janczewskiego, który pomimo cierpienia i bólu zachowywał się dumnie i z honorem. Sobolewski widział też Wasilewskiego, który został w śledztwie tak skatowany, że nie mógł iść o własnych siłach. Rosyjski żołnierz niósł go do kibitki.

- główna postać dramatu
- postać tragiczna
- na ścianie bohater zapisuje słowa, które mówią o jego symbolicznej śmierci (Gustaw), a zarazem narodzinach (Konrad)
- jego przemiana dowodzi, ze od spraw prywatnych ( jak miłość ) wazniejsze sa wolność ojczyzny i szczęście ludzkości
- wyzwanie rzuczone Bogu obrazuje pychę (symbol kruk) Konrada, ale stanowi świadectwo miłości do ludzi
- grzechem bohatera bylo zwątpienie w boża opatrznością kierująca historią
- dzięki spotkaniu z Księdzem Piotrem Konrad staje sie nosiscielem przesłania nadziei i jednym z wybranych, ktorzy doprowadzą do spelnienia sie mesjanistycznej przepowiedni
- człowiek o wyjątkowej wrażliwości i bogatym życiu wewnętrznym
- jest poetą romantycznym, kreatorem ( tworzy prawdziwą, żywą poezję )
- jest wieszczem narodowym, przewodnikiem
- Konrad jest samotny, wyobcowany, niezrozumiany przez otaczających go ludzi
- kocha naród, w pełni się z nim utożsamia ("Nazywam się Milijon - Bo za milijony / Kocham i cierpie katusze"), pragnie ofiarować mu wolność i nieśmiertelność, ale za cenę absolutnego podporządkowania. Konrad chce władzy tyrańskiej. Jako niepospolita, równa Bogu istota, pragnie rządzić duszami i uczuciami poddanych, rzuca wyzwanie Bogu, kwestionuje Jego potęgę i mądrość i dlatego poniesie klęskę
- jest bohaterem bajronicznym, czyli zbuntowanym, niezależnym, ma poczucie wyższości i wyjątkowości, niepokorny, woli zginąć niż się komukolwiek podporządkować
- jego cechą jest także prometejski bunt
- ma poczucie misji, wie, że stoi przed zadaniem, które go prerasta. Jednak dla sprawy narodu gotow jest poświęcić własne życie, wystąpić nawet przeciw Bogu i skazać własną duszę na potępienie. Wykorzystują to diabły, próbujące przejąć władzę nad Konradem, popychając w skraj bluźnierstwa go w scenie II. Z pomocą bohaterowi przyjdzie Ksiądz Piotr

- przeciwienstwo Konrada
- bernardyn
- odważny ( zakonnik umie otwarcie przeciwstawić się tyrańskiej władzy, co widać w scenie przed balem u Nowosilcowa ), patriota
- odwiedza więźniów, podnosi ich na duchu, pociesza
- pelen pokory oraz miłości do Boga i ludzi bernardyn, gotowy wziasc na siebie grzechy Konrada
- zapowiada nadejscie tajemniczego zbawcy o imieniu "czterdziesci i cztery"
- ratuje duszę bohatera i dostępuje łaski jasnowidzenia
- pokora pozwala także Księdzu Piotrowi poznać przyszłe losy narodu, o co daremnie prosił Konrad
- jego odwaga, przenikliwość i stanowczość sprawiają, że Nowosilcow pozwala mu na widzenie się z Rollisonem i puszcza wolno
- w ostatniej scenie I aktu Ksiądz Piotr udziela Konradowi ostatnich wskazówek co do jego przyszłej roli, co najważniejsze, przepowiada mu wolność

Bunt Konrada wynika z niezgody na cierpienie Polakow pod rosyjskim zaborem. Pierwszym przejawem buntu jest "piesn wampirczna" ( "Z Bogiem, a chocby mimo Boga" ), w ktorej Konrad wbrew etyce chrzescijanskiej oraz wierze w boska sprawiedliwosc namawia rodakow do krwawej zemsty.

W Wielkiej Improwizacji domaga sie od Boga wladzy nad ludzkimi duszami, przekonany, ze potrafilby lepiej pokierowac losami swiata.

Jak Prometeusz sprzeciwia sie Bogu w imie dobra ludzkosci ( prometeizm ). Zarzuca Stworcy, ze przedklada madrosc nad milosc, co z perspektywy romantyka jest ciezkim oskarzeniem.

III cz. Dziadow dawała nadzieję rodakom pogrążonym w rozpaczy po klęsce powstania listopadowego.

Mesjanizm głoszący, że męczeństwo narodu polskiego jest ofiarą, dzięki której cała ludzkość uwolni się od tyranii, był wyrazem wiary w boski porządek i przyszłe odrodzenie ojczyzny. Pozwalał zinterpretować klęski i cierpienia narodu, jako zbawczą ofiar i zapowiedź przyszłego zmartwystania Polski.

Najpełniej idee mesjanizmu rozkwitły w czasie rozbiorów, a szczególnie w okresie powstania listopadowego. Uważano, że Polska, jako kraj szczególnie umęczony przez zaborców, jest krajem wybranym przez Boga do przyniesienia nowego ładu Europie oraz politycznego i społeczno-moralnego odrodzenia ludzkości w duchu wiary chrześcijańskiej. Naród polski miał stać się łącznikiem między Bogiem, a całą ludzkością.

Przykładem mesjanizmu w III cz. Dziadów jest Widzenie księdza Piotra, w której padają bardzo ważne słowa, określające istotę polskiego mesjanizmu: "Polska Chrysusem narodów".

Mickiewicz powrócił w utworze do procesu filomatów i filaretów, by pokazać, że on i jego przyjaciele już w czasach studenckich wykazywali się patriotyzmem i poświęceniem.

Przypomnienie tych faktów miało zapewne odsunąć od wieszcza zarzuty dotyczące niewzięcia udziału w powstaniu listopadowym w 1830r. Było także poetyckim rozrachunkiem z przeszłością.

a) filomaci i filareci w scenie więziennej ( Tomasz Zan, Ignacy Domeyko i inni ), senator Nowosilcow, Generał (jego pierwowzorem był Wincenty Krasiński) Doktor (jego pierwowzorem był August Becu

b) Konrad, ksiądz Piotr

c) dobre i złe duchy

Jednym z najważniejszych problemów III cz. Dziadów jest martyrologia ( męczeństwo ) młodzieży polskiej. Mickiwicz podaje je sakralizacji, czyli sugeruje analogię między cierpieniem Chrystusa na krzyżu a męką nardu polskiego. Cara przedstawiono jako tyrana i mordercę, przyrównano do Heroda, a jego czyny do rzezi niewiniątek (niewiniątka to młodzież polska).

- bohater opowieści Sobolewskiego w scenie pierwszej
- przykład męstwa i niezłomnej siły (mimo tortur nie zdradził nikogo podczas śledztwa)
- wzór patriotyzmu (trzykrotnie krzyknął z wyciągniętą wysoko ręką "Jeszcze Polska nie zginęła")
- Sobolewski podkreśla jego dumę i szlachetność charakteru

- jego losy zostały opowiedziane przez Adolfa w scenie VII Salon warszawski
- zdolny, dowcipny, urodziwy młodzieniec został aresztowany przez władze carskie. Rodzinie powiedziano, że się utopił (jego płaszcz znaleziono nad brzegiem Wisły)
- po dwóch latach dal znak życia (podał swoje imię podczas przewożenia więźniów z klasztoru do Belwederu). Żona bezskutecznie próbowała mu pomóc.
- po zwolnieniu z więzienia był już wrakiem człowiek, niezdolnym do rozmowy i normalnego funkcjonowania, zaleknionym, sprawiajacym wrażenie szalonego (wciąż powtarzał: "Nic nie wiem, nie powiem!)

- student oskarżony o udział w spisku i okrutnie maltretowany w śledztwie. Aby zatuszować sprawę, upozorowano samobójstwo chłopca.
- jego niewidoma matka bezskutecznie błaga Senatora o uwolnienie jej jedynego opiekuna i żywiciela

- osoba odpowiedzialna za cierpienia młodzieży
- postać historyczna, komisarz carski przy Radzie Stanu Królestwa Kongresowego, inspirator śledztwa i procesu przeciw wileńskim organizacjom młodzieżowym w 1823r.
- został scharakteryzowany przez Mickiewicza w dwóch scenach: VI Sen Senatora oraz VIII Bal u Senatora
- jawi się jako człowiek żądny zaszczytów, dla którego kariera stanowi motor do wszelkich działań
- oddany carowi, panicznie boi się jego niełaski
- otacza się ludźmi zaklamanymi, przekupnymi, zdemoralizowanymi (Doktor, Pelikan, Bajkow)
- za cel stawia sobie wyniszczenie narodu polskiego

- nieudana próba przeniknięcia przyszłości przez geniusz poety
- motyw lotu ( pojawienie się czarnego kruka, który placze myśli Konrada

- Konrad jako śpiewak, mistrz wprawiajacy siłą ducha gwazdy w ruch
- pragnienie uczynienia Polaków wolnymi i szczęśliwymi ( Konrad czuje się jego ojcem, opiekunem, przywódcą gotowym poświęcić życie dla wyzwolenia kraju )
- bunt przeciwko Bogu ( żądanie absolutniej władzy nad ludźmi )
- bluźnierstwo (zarzucanie Najwyższemu, że jest jedynie mądrością, a nie miłością)
- niedoskonałość stworzonej przez Boga rzeczywistości ( świat jest pełen zła i cierpienia, a Bóg nie jest jego ojcem, ale...carem ( dopowiada diabeł )

Bohater w działaniu kieruje się nie tylko miłością do narodu, lecz także pychą i przekonaniem o wlasnej wyższości:\
- mówi o uszczęśliwieniu narodu, ale traktuje ludzi z pogardą
- wierzy w Boga, a zarazem Go przeklina i odrzuca
- nie umie współdziałać z innymi w słusznej sprawie
- jego myśli i uczucia są wyrazem opętania przez szatana ( o duszę Konrada rozgrywa się walka między siłami dobra i zła )

Konrad nie otrzymuje, więc od Boga odpowiedzi, a jego pycha zotaje ukarana. Po duszę buntownika przychodzi szatan. Z mocy złego ducha wyrywa go ksiądz Piotr (egzorcyzmy), a ratunek jest możliwy dlatgo, że Konrad, buntując się przeciw Bogu, kierował się szlachetnymi intencjami (pragnął ocalić ojczyznę).

Na Widzenie księdza Piotra składają się kolejno obrazy ukazujące:
- wywózkę polskiej młodzieży na Sybir ("dróg krzyżowych biegi")
- dziecko, które uszło z życiem i będzie przyszłym obrońcą ("A imię jego będzie czterdzieści i cztery")
- narod polski dręczony i przybity do krzyża na podobieństwo Chrystusa
- wyzwolenie i zmartwystanie Polski po latach ucisku jako wielkiego mocarstwa

W Widzeniu księdza Piotra przejawia się idea mesjanizmu narodowego. Ta koncepcja historiozoficzna rozwinęła się po klęsce powstania listopadowego jako sposób wyjaśnienia polskiego cierpienia narodowego i nadania mu sensu. Polska jest "Chrystusem narodów", narodem wybranym, który przez swoje cierpienie i późniejsze zmartwystanie przyniesie światu wolność i etyczny ład. Utrata niepodległości i klęska powstania listopadowego są w niej elementem Boskiego porządku historii.

Koncepcja mesjanizmu, choć przynosząca ukojenie, była krytykowana za usypianie Polaków, utwierdzanie ich w bierności.

Akcja sceny siódmej rozgrywa się w salonie hrabiego Wincentego Krasińskiego, ojca romantycznego wieszcza, Zygmunta Krasińskiego.

Jest to scena pokazująca wyraźny podział spoleczenstwa polskiego:
a) towarzystwo stolikowe
- damy, urzędnicy, oficerowie, sympatycy Senatora
- kosmopolici rozmawiający po francusku, zainteresowani balami i życiem towarzyskim
- lojalni wobec władzy
- niezainteresowani sprawami narodowymi

b) towarzystowo przy drzwiach
- głównie młodzi Polacy np. Adolf Niemojewski
- zbuntowani wobec władzy cara
- patrioci opowadajacy o martyrologii Polaków (m.in. o losach Cichowskiego)
- przeświadczeni, że naród polski ma w sobie siłę do walki

- bohater romantyczny, przemiana wewnętrzna (kochanek - patriota)
- ojczyzna, zesłanie, wygnanie
- bunt
- władza
- więzienie, wiezien
- poeta i poezja
- walka dobra ze złem, diabły i anioły
- bal
- sen, widzenie
- patriotyzm

W scenie Wielkiej Improwizacji, Konrad zmaga się nie tylko samym sobą, ale wystempuje nawet przeciwko Bogu. Tak więc Wielka Improwizacja jest interpretowana jako wyraz wzniesionego w imię ludzkości buntu przeciwko Bogu.

Taki bunt jest określany mianem buntu prometejskiego. Pojęcie to pochodzi od mitycznego tyrana, Prometusza, który stworzył człowieka (ulepił go z gliny z domieszką łez) i dla niego wykradł bogom ogień. Kara, na jaką skazano Prometeusza za sprzyjanie ludziom i sprzeciwienie się bogom, była bardzo dotkliwa: Zeus kazał przykuć go do skały, a ogromny orzeł codziennie przylatywał i wyrywał mu wątrobę. Prometeusz był nieśmiertelny, wątroba wciąż odrastała, cierpiał straszliwe męki. Jego postawa jest postawą pełną humanitaryzmu, czyli bezinteresownej miłości do człowieka i gotowości wystąpienia dla niego przeciw najwyższym siłom, bogom czy prawom rządzącym światem.

- postać z otoczenia Senatora
- prototypem był August Becu (ojczym Juliusza Słowackiego)
- zginął trafiony piorunem, co przepowiedział wcześniej ksiądz Piotr

- niewidoma matka Rollisonowa
- stanowi symbol cierpienia polskich matek tracących synów i obserwujących ich cierpienie

- Jakub, Adolf, Tomasz i inni
- Mickiewicz podkreśla ich niewinność, a czasem nieświadomość powodu aresztowania. Ale więźniowie są jednak świadomi, jakie wyroki zapadną, wiedzą też, że śledztwo odbywa się za ich plecami, tajnie i nie mają możliwości obrony
- są to ludzie odważni, szlachetni, gotowi oddać życie za ojczyznę, ale także oszczędzić niepotrzebnych ofiar (Tomasz proponuje, aby wine wzięło na siebie kilku przyjaciół, był przywódcą towarzystwa, więc i teraz poczuwa się do obowiązku opieki nad swoimi podwładnymi)
- cierpienia więźniów ilustrują losy Cichowskiego i Rollisona, a także Janczewskiego i Wasilewskiego, o których opowiada Jan Sobolewski

- W pierwszych wersach Mickiewicz pisze o martyrologii (męczeństwie) narodu polskiego, powołując się na biblijną historię o rzezi niewiniątek, a zatem porównując Polskę do prześladowanego przez Heroda Chrystusa. Jako głównych winowajców cierpień Polaków wskazuje między innymi cara Aleksandra I, jego zausznika, senatora Nowosilcowa. To właśnie Nowosilcow rozpoczął w 1823r. prześladowania młodzieży zrzeszonej w tajnych związkach m.in.Towarzystwie Filomatów i Filaretów. Efektem jego działań był proces, po którym wielu młodych Polaków skazano na zesłanie w głąb Rosji, wcielono do armii carskiej lub zmuszono do pracy w kopalniach syberyjskich.

Konrad w pewnym momencie zaczyna śpiewać pieśń zemsty z refrenem "Zemsta, zemsta, zemsta na wroga,/Z Bogiem i choćby mimo Boga!". Pieśń ta wydaje się księdzu Lwowiczowi "pieśnią szatańską". W odpowiedzi na zarzuty księdza Konrad wygłasza Małą Improwizację, wstęp do sceny II. Bohater mówi o swojej zdolności poznania przyszłych dziejów Polski. W swoim widzeniu zdaje się być orłem, który "sokolim okiem" przejrzy boskie wyroki. Jednak nagłe pojawienie się kruka (symbol pychy) placze jego myśli, Konrad zmieszany, przerywa Improwizację.

Osamotniony Konrad w swym monologu żąda od Boga władzy nad duszami ludzi. Jest przecież poetą i wybitną jednostką i jako taki wydaje się sobie równy Bogu. Teraz chce być przywódcą narodu, chce rządzić uczuciami ludzi, pragnie zbawić cały naród. Jednak Bóg milczy, co jest dla bohatera nie do zniesienia. Podburzany przez Złe Duchy, Konrad znajduje się na skraju bluźnierstwa. Decyduje się na krok ostateczny, nazwanie Stwórcy carem, a więc największym złem. Pragnie sprowokować Boga do jakiejś reakcji. Na szczęście słowa o Bogu, carze świata wypowiada szatan, a Konrad traci przytomność ( to ratuje go od wypowiedzenia bluźnierstwa i ostatecznego zatracenia duszy). Bohater pada zemdlony na podłogę celi.

Do celi Konrada wchodzi ksiądz Piotr i zaczyna przeprowadzać nad więźniem egzorcyzmy, wypędzając z jego duszy diabła i wyzwalając tym samym Konrada z mocy szatana ( to właśnie dzięki tej scenie Konrad będzie mógł w przyszłości stanąć do walki i być może zostać mężem opatrznościowym z Widzenia księdza Piotra, charyzmatycznym przywódcą narodu, ukrytym pod liczbą czterdzieści i cztery).

Diabeł wspomina również Księdzu o młodym Rollisonie, który torturowany w trakcie śledztwa, chce popełnić samobójstwo.

Pełen pokory i skromności Ksiądz Piotr prosi Boga o odpuszczenie win Konradowi, który powoli zaczyna budzić się z omdlenia.

Nad głową księdza Piotra anioły i archanioły slawia skromność i pokorę księdza oraz dyskutują o Konradzie, wskazując jego wady, ale też przypominając jego miłość do ludzi i modląc się o Boża łaskę.