Fiszki: Niesłuszne skazania

Niesłuszne skazanie
Niesłuszne oskarżenie
Niesłuszne zastosowanie środka zapobiegawczego
Niesłuszne zastosowanie środka zabezpieczającego
vs. pomyłka sądowa

Czynu nie popełniono w ogóle
• Sprawa przedszkola McMartin

Skazana inna osoba niż sprawca
• Sprawa Tomasza Komendy

Czyn miał miejsce, ale został błędnie zakwalifikowany prawnie
Czyn nie wypełnia znamion
Brak zastosowania instytucji:
wyłączającej bezprawność
wyłączającej winę
Skazanie pomimo zastosowania instytucji ułaskawienia

Oparcie na dowodach uzyskanych niezgodnie z prawem
Wykorzystanie dowodu niedopuszczalnego z innego powodu
Oparcie skazania na niewystarczających dowodach

Szacunkowo, na podstawie danych z USA, ok. 3-5%

93%, uniewinnienia to rzadkość

Skargę na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przewiduje ustawa z dnia 17 czerwca 2004 roku. Może ją złożyć strona, w sprawie karnej także pokrzywdzony niebędący stroną. na żądanie skarżącego sąd może przyznać od SP lub komornika 2-20 tys.

Sprawa podwójnego zabójstwa w Białymstoku z 2001 - zabito matkę i 2,5-letnią córkę, JP skazany na dożywocie

W 1989 roku, co było poprzedzone siedmioletnią działalnością pracującego w podziemiu od 1982 roku Komitetu Helsińskiego w Polsce.

Program Niewinność działa w Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka od 2000 roku i chociaż społeczne zainteresowanie problematyką niesłusznych skazań rośnie, jest jedynym programem interwencyjnym tego typu w Polsce. Do Kliniki trafiają sprawy osób oskarżonych lub skazanych, które kwestionują swoją winę

National Register of Exonerations w USA
Criminal Cases Review Commission w UK

Art.  552. §  1.  Oskarżonemu, który w wyniku wznowienia postępowania, kasacji lub skargi nadzwyczajnej został uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę, służy od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę

wynikłe z wykonania względem niego w całości lub w części kary, której nie powinien był ponieść.
§  2.  Przepis § 1 stosuje się także, jeżeli po uchyleniu skazującego orzeczenia postępowanie umorzono wskutek okoliczności, których nie uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu.
§  3.  Prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia powstaje również w związku z zastosowaniem środka zabezpieczającego w warunkach określonych w § 1 i 2.
§  4.  Odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługuje również w wypadku niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania.

Wniosek należy złożyć w ciągu roku od dnia uprawomocnienia się wyroku i udowodnić powstałą szkodę

Fałszywe przyznanie się do winy
Nierzetelne postępowanie przygotowawcze
Nieprawidłowości techniczne / proceduralne
Myślenie tunelowe
Ignorowanie niedających się usunąć wątpliwości
Statystyki
Korupcja
Presja społeczna

Dobrowolne
Wymuszone:
Ugodowe
Zinternalizowane

Bez presji zewnętrznej. Podejrzany sam przyznaje się do przestępstwa którego nie popełnił - może chronić prawdziwego sprawcę: dziecko, osobę bliską

(Podporządkowane) Podejrzany wie że jest niewinny. Przyznaje się żeby zakończyć stresującą sytuację przesłuchania.

(wewnętrzne) Podejrzany zaczyna wierzyć że naprawdę popełnił przestępstwo, mimo że tego nie zrobił

Presja przesłuchania • długie, intensywne i stresujące przesłuchania mogą prowadzić do załamania psychicznego
Strach przed konsekwencjami • obawa przed surowszym wyrokiem, jeśli się „nie przyzna”
Manipulacja przez śledczych • sugerowanie łagodniejszej kary lub „dowodów winy”.

Zmęczenie, brak snu, młody wiek lub niepełnosprawność intelektualna • utrudniają racjonalne decyzje.
Chęć zakończenia cierpienia • przyznanie się może wydawać się jedyną drogą wyjścia.

Wiara w sprawiedliwość
Paradoks blefowania
Złudzenie przezroczystości

• Wierzą że prawda wyjdzie na jaw.
• Są bardziej otwarci i mniej strategiczni w kontakcie z policją.
• Częściej zrzekają się praw.

• Zebrane dowody dowiodą ich niewinności.
• Łatwiej mu przyznać się tymczasowo, bo wierzy w rychłe oczyszczenie.

• Niewinni przeceniają stopień w jakim ich niewinność jest widoczna dla innych.
• Uważają, że przesłuchujący są świadomi ich kłamliwego przyznania się (ale przyznanie się pozostaje w protokole, wpływa psychologicznie, ocena dowodów przez pryzmat spontanicznego przyznania się)

Wpływ przyznania się na inne źródła dowodowe:
świadkowie zmieniają decyzję po okazaniu i wskazują osobę, która rzekomo się przyznała (61%)
podczas pustych okazań wskazują osobę, o której powiedziano im, że się przyznała (50%)

Silne oczekiwanie stwierdzenia winy u uczestników postępowania
• Biegłych
• Sędziów
• Ławników
Wpływ na sędziów, nawet gdy są świadomi, że przyznanie do winy było wymuszone.

• Sprzeczne wersje
• Brak informacji charakterystycznych tylko dla sprawcy
• Wycofanie i ponowne przyznanie się
• Brak wskazania okoliczności przesłuchania (np. sugestia, obecność obrońcy, brak zaprotokołowanych pytań, brak rejestracji przesłuchań)

§  1.  Roszczenie o odszkodowanie lub zadośćuczynienie nie przysługuje temu, kto w zamiarze wprowadzenia w błąd sądu lub organu ścigania złożył fałszywe zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa lub fałszywe wyjaśnienie i spowodował tym niekorzystne dla siebie orzeczenie w przedmiocie skazania,

tymczasowego aresztowania, zastosowania środka zabezpieczającego albo zatrzymanie.
§  2.  Przepisu § 1 nie stosuje się do osób składających oświadczenie w warunkach określonych w art. 171 § 4, 5 i 7, jak również gdy szkoda lub krzywda powstała na skutek przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązku przez funkcjonariusza publicznego.
§  3.  W wypadku przyczynienia się przez oskarżonego do wydania orzeczenia, o którym mowa w § 1, przepis art. 362 Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio.

„nikt nie jest zobowiązany do oskarżania samego siebie”. Fundament współczesnego procesu karnego, gwarantując podejrzanemu lub oskarżonemu prawo do obrony

gdy podstawą ustalenia sprawstwa podejrzanego jest samooskarżenie w postępowaniu przygotowawczym, które nie zostało następnie podtrzymane w postępowaniu rozpoznawczym przez sądem

zwłaszcza, gdy zarzuconym przestępstwem jest zbrodnia zabójstwa i brak jest innych dowodów wskazujących bezpośrednio na sprawstwo podejrzanego, a dodatkowo wykazuje on cechy upośledzenia umysłowego (choćby miało charakter nieznaczny), zaś w czynnościach procesowych przeprowadzanych w postępowaniu przygotowawczym nie brał udziału profesjonalny obrońca

• Sposób powoływania biegłych na listę biegłych (brak weryfikacji)
• Sposób powoływania biegłych do konkretnego postępowania
• Wynagrodzenie biegłych sądowych
• „Fetyszyzacja” opinii biegłych
• Problem dowodu naukowego

• SN w USA: sędzia jako gatekeeper — aktywnym strażnikiem jakości dowodu naukowego.
• Cztery kryteria oceny metody:
• Czy jest testowalna i faktycznie testowana?
• Czy była poddana recenzji i opublikowana?
• Czy ma znany współczynnik błędu?
• Czy jest powszechnie akceptowana w danej dziedzinie?

Pewność nieproporcjonalna do metody
Wypowiadanie się poza specjalizacją
Brak opisu metodologii
Biegły zastępuje sąd
Brak alternatywnych hipotez

-Interes własny
Świadek jest sam zamieszany w zdarzenie lub powiązany ze sprawcą.
-Presja organów ścigania
Świadek dostosowuje zeznanie do sygnałów które odbiera z przesłuchania.
-Motyw osobisty
Zemsta, zazdrość, konflikt majątkowy, chęć pozbycia się rywala. Zeznanie narzędziem, a nie relacją

-Lojalność
Zeznanie fałszywe dla ochrony osoby bliskiej lub grupy.
-Strach
Świadek boi się sprawcy, jego otoczenia lub konsekwencji prawdziwego zeznania. Fałszywe zeznanie jako droga do bezpieczeństwa.
-Błędy w zakresie postrzegania, zapamiętywania, odtwarzania spostrzeżeń --Interes procesowy wymiaru sprawiedliwości
System niezainteresowany ściganiem

badania z USA: 90% wszystkich wykonanych do 2000 roku analiz mikroskopowych włosów było błędnych
ale pozwala ustalić między innymi czy ofiara została otruta lub czy w chwili śmierci była pod wpływem substancji odurzających

sprawa Alice Sebold

Właściciela kantora w Busku-Zdroju, niesłusznie oskarżona była żona zmarła w areszcie, 2004

Badania Loftus & Palmer z 1974 - użyte słowa wpływają na oszacowanie prędkości pojazdu (kontakt, uderzenie)

Stres - gorzej zapamiętamy twarz osoby z bronią
Czas - najbardziej kluczowy jest pierwszy tydzień od zdarzenia
Źródłowe zamieszanie pamięci - wpływ rozmów z innymi osobami na temat tego, co one zapamiętały

Na podstawie błędnych informacji uzyskanych po zdarzeniu zmieniają się "zapamiętane" szczegóły zdarzenia

Łatwiej za winnego huligaństwa uznać dresiarza niż biznesmena.

Nie

1. Czy informacje są przyznane przez pomówionego?
2. Czy są potwierdzone innymi dowodami — choćby w części?
3. Czy są spontaniczne i złożone wkrótce po zdarzeniu — czy po czasie umożliwiającym uknucie intrygi?
4. Czy pochodzą od osoby bezstronnej — czy zainteresowanej obciążeniem pomówionego?

5. Czy są konsekwentne i zgodne co do zasady oraz szczegółów — czy zawierają sprzeczności?
6. Czy pochodzą od osoby nieposzlakowanej — czy przestępcy obeznanego z mechanizmami procesu?
7. Czy pomawiający sam siebie również obciąża — czy tylko przerzuca odpowiedzialność by się uchronić? Wyrok Sądu Najwyższego z 7 września 2023 r., IV KK 572/22

Okazanie jednoczesne - porównanie okazywanych i wybranie najbardziej zbliżonego
Brak podobieństwa w szeregu
Prowadzący zna podejrzany - sugestia gestem, tonem, wzrokiem
Informacja po okazaniu - zwiększa pewność
Sugestia przed okazaniem
Brak pustego okazania
Wielokrotne okazania - transfer źródła

Przebieg nierejestrowany - brak nagrania całości czynności albo brak zdjęć osób wskazanych w szeregu w aktach.

Zlekceważenie zawiadomienia (czas mija, a ślady nie są zabezpieczane)
Myślenie tunelowe (confirmation bias, sunken cost fallacy)
Presja na wykrycie sprawcy
Źle wykonane oględziny

Za wczesne wejście lub brak zabezpieczenia miejsca
Nieprawidłowe zabezpieczenie śladów biologicznych/fizycznych
Błędna/ niepełna dok.
Zbyt szybkie hipotezy
Niewłaściwa kolejność działań
Niedostateczne zabezpieczenie łańcucha dowod.
Pomijanie trudno dostępnych miejsc
Brak spec. wiedzy/sprzętu

Burger chief murders - nie znaleziono od razu ciał w lesie

• Prawo do informacji
• Dostęp do akt postępowania
• Dostęp do pomocy obrońcy
• Udział obrońcy w czynnościach procesowych
• Prawo przesłuchiwania świadków

• Zakazy dowodowe
• Rejestrowanie przesłuchań
• Oddzielne protokołowanie pytań i odpowiedzi

Od 1997 r.
Niezależny organ publiczny.
Uprawnienia:
• Dostęp do akt
• Prowadzenie postępowania
• Skierowanie do sądu wniosku o rewizje orzeczenia

• funkcjonuje od 1992 r.
• strategiczna litygacja w sprawach niesłusznych skazań
• reforma systemu wymiaru sprawiedliwości
• edukacja i badania nad przyczynami pomyłek
• 257 uniewinnień

• Klinika Prawa
• Od 1997 r.
• Amicus Curiae
• Zapewnienie obrońcy na etapie postępowania kasacyjnego, wznowieniowego, odszkodowawczego
• Reprezentacja przed ETPC

„przyjaciel sądu”, określający – najczęściej w anglosaskiej praktyce prawnej – osobę lub organizację, niebędącą stroną w postępowaniu sądowym i dobrowolnie, z własnej inicjatywy, oferującą sądowi opinię prawną lub inną dotyczącą przedmiotu postępowania.

Ograniczony zakres zarzutów:
• Numerus clausus bezwzględnych przyczyn odwoławczych
• Inne rażące uchybienia mające istotny wpływ na treść orzeczenia
• Zakaz kwestionowania ustaleń faktycznych
• Wyłącznie w przypadku kary bezwzględnego pozbawienia wolności (wyjątki)
• Przeciwko orzeczeniu II inst.

• Termin (wyjątki)
• Przymus adwokacko-radcowski

Dział XI. Nadzwyczajne środki zaskarżenia
Rozdział 55. Kasacja

Każdy uprawniony w stosunku do tego samego oskarżonego tylko raz, w ciągu 30 dni od daty doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem

Od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowania
Od prawomocnego postanowienia sądu odwoławczego o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego

Wyłącznie w przypadku orzeczeń rozstrzygających o przedmiocie postępowania

Wznowienie postępowania z powodu przestępstwa, którego dopuszczono się w związku z postępowaniem; wymaga ustalenia tej okoliczności prawomocnym wyrokiem skazującym lub orzeczeniem stwierdzającym niemożność wydania wyroku skazującego (śmierć oskarżonego, przedawnienie)

jeśli istnieje uzasadniona podstawa do przyjęcia, że mogło to mieć wpływ na treść orzeczenia. Konieczne jest ustalenie hipotetycznego związku przyczynowego między przestępstwem a treścią wydanego orzeczenia
Wznowienie postępowania w oparciu o art. 540 § 1 pkt 1 k.p.k. może nastąpić na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego. Ciężar dowodu - na wnioskującym

Wyłącznie na korzyść skazanego

Ujawnienie nowych faktów lub dowodów wskazujące na to, że: a) skazany nie popełnił czynu albo czyn jego nie stanowił przestępstwa lub nie podlegał karze,
b) skazano go za przestępstwo zagrożone karą surowszą albo nie uwzględniono okoliczności

zobowiązujących do nadzwyczajnego złagodzenia kary albo też błędnie przyjęto okoliczności wpływające na nadzwyczajne obostrzenie kary,
c) sąd umorzył lub warunkowo umorzył postępowanie karne, błędnie przyjmując popełnienie przez oskarżonego zarzucanego mu czynu.

Dla sądu i dla strony. Muszą wskazywać na wysokie prawdopodobieństwo (graniczące z pewnością), że po wznowieniu zapadnie orzeczenie odmienne • Dowód niewinności de facto
• Samodzielnie przesądzać o niewinności

Nie

Nowym dowodem jest nie tylko nieznane źródło (świadek), ale także nowy środek dowodowy

Nie, chyba, że wykorzystuje nowe, nieznane wcześniej metody badawcze wynikające z postępu nauki

Wznowienie po orzeczeniach:
• Trybunału Konstytucyjnego
• Organu międzynarodowego działającego na mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską
• Europejski Trybunał Praw Człowieka
• Komitet Praw Człowieka

Nie każde naruszenie rzetelności procesu (art. 6 EKPC) automatycznie nakazuje wznowienie; sąd krajowy musi ocenić, czy uchybienie mogło mieć wpływ na treść wyroku

Rozpoznanie sprawy
• pod nieobecność oskarżonego
• oskarżonemu nie doręczono zawiadomienia o terminie
• doręczono je w inny sposób niż osobiście
• oskarżony musi wykazać, że
• nie wiedział o terminie
• nie wiedział o możliwości wydania orzeczenia pod jego nieobecność

Ułaskawienie
Warunkowe przedterminowe zwolnienie • problem ustosunkowania się do popełnionego czynu
Skarga nadzwyczajna - rażąco niesprawiedliwe orzeczenia sądowe

Skazania na podstawie dowodu z zeznań wymuszonych torturami, których dopuściły się osoby prywatne