Fiszki: Psychologia społeczna

nauka zajmująca się badaniem procesów psychicznych i zachowań ludzi znajdujących się w różnych sytuacjach społecznych

Naukowe badanie sposobu, w jaki ludzie wpływają na myśli, uczucia i zachowania innych osób

jak rzeczywista, bądź wyobrażona obecność innych ludzi (sytuacja społeczna) wywiera wpływ na ludzkie myślenie, odczuwanie i zachowania

psychologia społeczna zajmuje się psychologiczną analizą zjawisk społecznych

źródła konstruktów społecznych

sposób ich powstawania i funkcjonowanie

postawy i wpływ społeczny

stosunki międzyludzkie

zachowania społeczne

obiektywna sytuacja społeczna jest w różny sposób interpretowana przez jednostki (ludzie tworzą konstrukty dotyczące świata społecznego)

sposób w jaki ludzie postrzegają, pojmują i interpretują świat społeczny
to konstrukty wywierają wpływ na ich zachowanie, myślenie, odczucia

nie skupiają się na jednostkach

– są skoncentrowane na czynnikach socjalnych, ekonomicznych, politycznych i historycznych

Socjologia- dostarcza ogólnych praw i teorii dotyczących społeczeństw, grup a nie jednostek

bada właściwości, które powodują, że jednostki są unikatowe i różnią się od siebie

Psychologia społeczna

*bada procesy psychologiczne pojawiające się, gdy ludzie przebywają ze sobą,

*Zajmuje się sposobem zdobywania i wykorzystywania wiedzy o świecie społecznym i konsekwencjami tegoż

*Określa czynniki podatności na wpływ społeczny

Zorientowane na cel (uświadamiany lub nie)

wynikają z interakcji między osobą a sytuacją, w jakiej się znajduje

Ludzie wchodzą ze sobą w interakcje, aby osiągnąć pewne cele lub zaspokoić określone wewnętrzne motywacje

Potrzeba adekwatności
Potrzeba utrzymywania dobrego o sobie mniemania
Zrozumienie siebie i innych
Potrzeba kontroli i sprawczości
Budowa więzi społecznych
Uzyskanie i utrzymanie statusu społecznego
Obrona siebie i bliskich
Wabienie i utrzymanie przy sobie partnera

OSOBA - cechy fizyczne i psychologiczne jednostki, postawy, skłonności, doświadczenia, nastrój etc.

SYTUACJA – wydarzenia lub czynniki zewnętrzne wobec osoby np. działanie innych, normy kulturowe, kontekst zdarzenia.

INTERAKCJE wzajemny wpływ na siebie osoby i sytuacji

Socjobiologiczna (ewolucyjna)

perspektywa społeczno – kulturowa,

teorie uczenia się,

fenomenologiczna

społeczno – poznawcza

Źródłem zachowań społecznych są te mechanizmy oraz cechy fizyczne i psychiczne, które ułatwiały przetrwanie i rozmnażanie się
Nacisk na historię i doświadczenie gatunku
Poszukiwanie wspólnych cech wszystkich ludzi niezależnie od kultur
Ale i modyfikacja cech i zachowań w zależności od społeczeństwa

Manifestacja gniewu ( ekspresja mimiczna analogiczna u zwierząt i ludzi

pomaganie innym, współpraca (preferencja krewnych)
walka o miejsce w hierarchii społecznej
walka o zasoby,
męska skłonność do zachowań ryzykownych,
strategie wyboru partnera seksualnego, preferencje seksualne,

Przekonania, upodobania, zachowania jednostki związane są z czynnikami typu kulturowego– narodowość, klasa społ., etniczność, sytuacja historyczna

Wyjaśnianie zachowań jednostki kontekście wpływu grup (normy , cele, sugestie, naśladownictwo-wzorce)

Podzielane przez społeczność (miejsce i czas) zwyczaje, język, przekonania wierzenia

Wytwory kultury materialne i niematerialne( m.in. etykieta, system wartości, kryteria dobrego smaku)

Dystans międzyosobniczy
Prywatność
Wyrażanie emocji
Zachowania seksualne
Role płciowe (niektóre aspekty)
Rola ja
Niektóre aspekty moralności

Zachowania społeczne wynikają z historii wzmocnień uzyskiwanych w konsekwencji podejmowanych działań oraz z powielania zachowań modeli
Rola środowiska
Rola wczesnych doświadczeń w kształtowaniu nawyków

Zachowania agresywne i prospołeczne
Przedsiębiorczość
Wybór zawodu, stylu życia
Wzorce komunikacji interpersonalnej- rozwiązywanie konfliktów
Różnice między płciami
Reakcje na wpływ społeczny

Interakcja sytuacji zewnętrznej z interpretacją jednostki
Zależność interpretacji od np. celów jednostki, wartości, preferencji
Trudność przewidywania zachowań bez dobrej znajomości unikalnego doświadczenia (wewnętrznego świata) jednostki

Analiza decyzji o podjęciu działań (np. start w wyborach)

Zachowanie zamkniętych grup wobec zdarzeń wewnętrznych ( treści przekonań)

jak je interpretują i zapamiętują oraz wykorzystują
Zależność sądów i emocji od mechanizmów funkcjonowania umysłu (uwaga, tryb refleksyjny itp.)

Kształtowanie i wykorzystywanie wiedzy o świecie i ludziach

Zmiany w interpretacjach wydarzeń pod wpływem aktywizacji gotowych schematów

Wyjaśnianie zachowań innych ludzi (atrybucje)

Wyjaśnianie mechanizmów wewnątrz i wewnątrzgrupowych

Ciekawość

Weryfikacja teorii, tworzenie modeli wyjaśniających, badanie nieścisłości

ułatwianie rozwiązywania problemów społecznych,
np.: redukowanie wrogości i uprzedzeń, świadomość ekologiczna, promocja zdrowia, wpływ środków masowego przekazu na postawy i zachowanie, itp.

weryfikowanie założeń i hipotez poprzez zastosowanie naukowej metodologii

sformułowanie hipotezy
sprawdzenie jej
opis wyników
wnioski

(obserwacja i rejestracja pomiarów zachowania ludzkiego) – odpowiadają na pytania o naturę zjawiska

umożliwiają przewidywanie czy na podstawie zjawiska A znanego nam, można przewidzieć zjawisko B

wskazują przyczynę – czy A może być przyczyną B (plany jedno lub wieloczynnikowe)

odtwarzanie procesów psychicznych lub społecznych przy pomocy symulacji komputerowych

obserwacja aktywności mózgu podczas różnych zadań lub ekspozycji na róznorodne bodźce

metoda obserwacyjna: technika, w której badacz obserwuje ludzi i systematycznie rejestruje pomiary ich zachowania

obserwacja systematyczna
obserwacja uczestnicząca
analiza archiwalna
zgodność sędziów kompetentnych

Kategorie zachowań:
Każda opisana w kategoriach konkretnych – np. zachowania typu: kopanie, gryzienie, plucie, siedzenie w siadzie skrzyżnym („po turecku”), dawanie lalki, głaskanie po głowie sąsiada itp.
altruistyczne, neutralne, Agresywne

Wyliczenie musi mieć postać klasyfikacji i musi posiadać cechy podziału logicznego – musi być rozłączny i wyczerpujący

Zasadą doboru była obserwacja określona w czasie (przed i po posiłku) .

Obserwacja prowadzona była przez niezależnych obserwatorów, co umożliwiało weryfikację wyników.

1. Teoria kultywacji (Gerbner, od lat 60.)
• Założenie: telewizja jako dominujące źródło socjalizacji kulturowej kształtuje obraz świata, zwłaszcza u osób intensywnie ją oglądających.
• Skutek: im więcej oglądasz, tym bardziej twoje wyobrażenie o świecie przypomina świat telewizji, a nie realny.

2. Wyniki analizy treści TV (USA, badania ilościowe)

Reprezentacja demograficzna:
• Mężczyźni pojawiają się trzy razy częściej niż kobiety.
• Kobiety są zwykle znacznie młodsze od mężczyzn, z którymi są przedstawiane jako partnerki.
• Osoby innych ras (szczególnie Latynosi), małe dzieci i osoby starsze – występują bardzo rzadko.

Reprezentacja zawodowa:
• Przewaga postaci z wolnych zawodów i stanowisk kierowniczych (np. lekarze, prawnicy, biznesmeni).
• W rzeczywistości 67% ludzi w USA to robotnicy i osoby pracujące w usługach.
• W TV – tylko 25% postaci reprezentuje tę grupę.

Przemoc i zagrożenie:
• Przestępstwa są ukazywane w TV 10 razy częściej niż w rzeczywistości.
• Naukowcy często przedstawiani jako:
• niebezpieczni
• nierównoważeni psychicznie
• częściej zabijają niż członkowie innych grup zawodowych.

1. Charakter oglądania telewizji:
• Telewizja najczęściej towarzyszy innym czynnościom – gotowaniu, sprzątaniu, jedzeniu, rozmowom.
• Tylko część czasu spędzanego z włączonym telewizorem to świadome, skupione oglądanie.
• To zjawisko określa się jako oglądanie uboczne lub peryferyjne.

2. Czas pracy telewizora bez widza:
• 13–19% czasu pracy odbiornika TV przypada na momenty, gdy nikt go nie ogląda.
• Telewizor pełni funkcję „szumu tła”, elementu rytuału domowego, rytmizującego dzień.
Znaczenie tych wyników:
• Przekazy telewizyjne oddziałują nie tylko przez treść, ale także przez obecność jako rytuał – nawet przy braku świadomego oglądania.
• Dzieci są szczególnie narażone na przypadkowy i niekontrolowany odbiór treści, co ma znaczenie dla ich socjalizacji i rozwoju.
• Wieczorne oglądanie dorosłych może bardziej wpływać na ich poglądy i emocje, ponieważ wiąże się z większym zaangażowaniem uwagi.

niektóre zachowania są:
trudne do obserwacji
rzadkie
pojawiają się jedynie w samotności
można się wtedy odwoływać do analizy archiwalnej, ale nigdy nie mamy pewności czy dane są kompletne i nie zafałszowane

Jest ograniczona do konkretnej grupy ludzi w konkretnej sytuacji

Narażone na subiektywizm badacza (ratunek – sędziowie kompetentni, obserwator nie znający hipotezy i celu badań)

Na czym polega?

Metoda korelacyjna służy do badania związku (współzmienności) między dwiema lub więcej zmiennymi.

Polega na tym, że:
• mierzy się systematycznie dwie (lub więcej) zmienne,
• a następnie oszacowuje się relację między nimi,
• sprawdzając, na ile zmiana jednej zmiennej wiąże się ze zmianą drugiej.

To pozwala stwierdzić, czy i jak silnie są one ze sobą powiązane.

Wzrost jednej zmiennej wiąże się ze wzrostem drugiej.
"Im wyższe wykształcenie, tym wyższy dochód"

Wzrost jednej zmiennej wiąże się ze spadkiem drugiej.
Im więcej stresu, tym niższa jakość snu.

Zmiany jednej zmiennej nie mają związku ze zmianami drugiej.
Kolor oczu a inteligencja.

Husemann i Eron –im więcej w danym kraju programów TV nasyconych przemocą - tym wyższy wskaźnik brutalnych przestępstw i zabójstw
Cox(1984)-badanie korelacji między zagęszczeniem w więzieniach a liczbą ataków na współwięźniów i strażników
Wynik – obniżenie poziomu zagęszczenia o 30% -spadek ataków

Brak możliwości rozstrzygnięć o przyczynie
i skutkach

Możliwość wykrycia związków pozornych

Możliwość zakłócającego wpływu nieuwzględnionych zmiennych (słaba kontrola)

Możliwość stwierdzenia nieistniejących związków,

Reakcje tłumu podczas zgromadzeń masowych- Dirk Helbing

Modele rozprzestrzeniania się informacji

Tworzenie sieci społecznych

Wyłanianie liderów wpływu

Gry(dylemat więznia)

Łatwiejsze badanie zjawisk długotrwałych
Przewidywanie „zachowań” układów złożonych
Brak ograniczeń etycznych
Rozstrzygają precyzyjnie trafność twierdzeń

raczej argument myślowy niż dowód empiryczny
konieczność bardzo dokładnego (liczbowego) określenia teorii
konieczna duża wiedza badacza

Przykłady badań
Reakcje mózgowe na widok twarzy
Badanie uprzedzeń
Aktywność różnych części mózgu w sytuacji dylematów moralnych
Sceny przemocy

Poziom uprzedzeń jawnych – nie wpływał na aktywację ciała migdałowatego

wniosek - przewaga stosowania w badaniach metod utajonych i neuropsychologicznych nad zwykłymi kwestionariuszami..

Wyniki: gdy patrzymy na ich twarze, wówczas nie aktywizuje się część naszego mózgu – przyśrodkowa kora przedczołowa (mPFC), która odpowiada za postrzeganie danego przedmiotu jako jednostki ludzkiej, czyli atrząc na bezdomnego nie widzimy w nim człowieka.

podobnie w badaniach Jasona Mitchella i współp. - przy myśleniu o „swoich” i „obcych” aktywizują się różne obszary w ramach samego mPFC

Gdy liberalni studenci myśleli o swoich postępowych kolegach, wówczas aktywizowała się dolna (brzuszna) część tej okolicy mózgu, a gdy zaczynali myśleć o konserwatywnych chrześcijanach, wówczas wzbudzała się część górna (grzbietowa).

Niezależność wyników od np. potrzeby aprobaty społecznej i świadomości badanego
Wgląd w bieżący przebieg procesów psychicznych, a nie wnioskowanie ze skutków
Badanie tego, co nieobserwowalne i nieujawniające się w prosty sposób w zachowaniu

Inwazyjność – wpływ samego badania na proces psychiczny
„Zgrubność” pomiaru –wiele aktywnych rejonów równocześnie, raczej duże regiony mózgu a nie neurony i ich układy
Kosztowność, stąd – małe próby

metoda badania relacji przyczynowo – skutkowych;

badacz losowo przydziela uczestników eksperymentu do różnych sytuacji

upewnia się, że sytuacje te są identyczne pod wszystkimi względami z wyjątkiem jednego, zdefiniowanego przez zmienną niezależną

badacz oczekuje, że ten jedyny warunek będzie miał przyczynowy wpływ na reakcje ludzi

Powtarzalność (replikacje)
weryfikowalność,
mierzalność
Nie zawsze daje podstawy do uogólnień (kwestia doboru próby, powtarzania w wielu środowiskach, kulturach)

Ważne - zdefiniowanie czym jest to, co chcemy mierzyć (zmienna) -operacjonalizacja zmiennych (np. znużenie to stan odczuwany po 6 godzinach wykładu), odpowiedź tak na pyt.a,b,c,d kwestionariusza,

zmienna, którą badacz zmienia albo różnicuje, aby stwierdzić, że ma ona wpływ na jakąś inną zmienną;
badacz oczekuje, że ta właśnie zmienna będzie powodowała zmiany jakiejś innej zmiennej
zmienna niezależna musi przyjmować co najmniej dwie (lub więcej) wartości/poziomy

np. oświetlenie (mocne i słabe) a poziom wykonania zadania. 

zmienna, którą badacz mierzy po to, by stwierdzić, czy na nią wpływa zmienna niezależna; badacz stawia hipotezę, że zmienna zależna zależy od poziomu zmiennej niezależnej

Wykształcenie wpływa na ilość znanych języków obcych
Płeć wpływa/wiąże się z… na ilość używanych wulgaryzmów.
Tempo mówienia wpływa na efekt perswazyjny.
Pobudzenie energetyczne ma związek/wpływa na sprawność umysłową

Wprowadzenie przypuszczalnej przyczyny zjawiska do warunków eksperymentalnych (grupa eksperymentalna)
przy niewprowadzaniu jej do warunków kontrolnych (grupa kontrolna) Porównanie wyników E i K
Kwestia pomiaru: przed i po modyfikacji, czy tylko po (różne podejścia, zależne też od rodzaju problem

procedura służąca uzyskaniu pewności, że badani różnią się jedną tylko właściwością (manipulowana zmienna) – kontrola nad przebiegiem zjawiska (każda osoba badana miała taką samą szansę znalezienia się w grupie E lub K/zostac przydzielona do poszczególnych warunków eksperymentalnych)

O₁, O₂, O₃, O₄ – pomiary (np. poziom postawy, oceny, zachowania) wykonane przed i po eksperymencie.
X – manipulacja zmienną niezależną, czyli wprowadzenie czynnika eksperymentalnego (np. film, przekaz, instrukcja).

• dₑ (różnica w grupie eksperymentalnej) – wskazuje, czy manipulacja miała efekt.
• d𝒸 (różnica w grupie kontrolnej) – pozwala ocenić, czy efekt nie wynika z innych czynników (np. czasu, samego mierzenia).

Cel eksperymentu:

Porównać różnicę między grupą eksperymentalną a kontrolną (czyli: dₑ – d𝒸). Jeśli grupa eksperymentalna zmieniła się istotnie bardziej niż kontrolna, to efekt przypisujemy działaniu X, a nie przypadkowi czy innym czynnikom.

Manipulacja środowiskiem np.hałas, rekwizyty, zachowanie pomocników eksperymentatora, ilość osób obserwujących itp.

np. werbalne instrukcje podawane w grupach E i K

np.farmakologia, elektrostymulacja, ale też zwiększanie dostępności np. reprezentacji zjawiska, pojęcia, śladów pamięciowych itp.

uwzględnia się więcej niż jedną zmienną niezależną;

każda zmienna niezależna ma więcej niż jedną wersję lub też poziom (kilka warunków eksperymentalnych)

wszystkie możliwe kombinacje tych poziomów pojawiają się w badaniach

badacz nie ma możliwości pomiaru wszystkich zmiennych mogących wpływać na dane zjawisko. Niektóre z nich z reguły pozostają niekontrolowane i zakłócają przebieg badania

Kontrola zmiennych polega na tym, iż jesteśmy w stanie określić ich wpływ na zmienną zależną bądź wpływ ten wyeliminować

upewnienie się, że nic więcej poza zmienną niezależną nie może wpływać na zmienną zależną; realizuje się to poprzez:
kontrolowanie wszystkich zmiennych ubocznych
losowe przydzielanie do sytuacji

liczba wyliczona za pomocą technik statystycznych, która informuje badacza o tym, jakie jest prawdopodobieństwo, że wyniki jego eksperymentu są dziełem przypadku, a nie są efektem działania zmiennej niezależnej; standardowo za wyniki istotne uważa się p<0,05

stopień, w jakim wyniki badań mogą być generalizowane na inne sytuacje i na innych ludzi

Wymaga:
- realizmu sytuacyjnego – podobieństwo syt. eksperymentalnych do syt. życia codziennego
realizmu psychologicznego – stopień w jakim procesy psychologiczne w eksperymencie są podobne do procesów pojawiających się w życiu codziennym; może być wysoki nawet gdy r. sytuacyjny jest niewielki

uczestnicy badań są nieświadomi tego, że biorą udział w eksperymencie

trafność zewnętrzna jest wysoka,
trudności: nie zawsze ma się pełną kontrolę nad sytuacją i zmiennymi ubocznymi (więc trafność wewnętrzna może być niska)

losowy dobór próby
Powtarzalność –różni badacze, różne próby

Polepszenie wielkości uzyskanego efektu np. przez zwiększenie natężenia manipulacji eksperymentalnej lub przez „wyczyszczenie” sytuacji eksperymentalnej
polepszenie trafności wewnętrznej
Polepszenie trafności zewnętrznej –np. inny pomiar zmiennej zależnej,

Eliminacja alternatywnych wyjaśnień (ważne przy zjawiskach wielorako warunkowanych) - kolejny sposób kontroli badacza nad warunkami badania)

poszukiwanie moderatorów efektu
(czynników decydujących o kierunku lub sile zależności, które pozwalają na określanie granic, w jakich odkryte prawidłowości działają)

Poszukiwanie mediatorów efektu
–pośredników między zmienna niezależną a zależną (czyli przyczyną a skutkiem) – tj odpowiedź na pytanie – dlaczego jest między nimi związek (wyjaśnienie efektu)

(moderatory i mediatory inaczej identyfikowane statystycznie przy analizie danych)

Mediator:
• Zmienna, która wyjaśnia, dlaczego zmienna niezależna (X) wpływa na zmienną zależną (Y).
• Odpowiada na pytanie: „Co pośredniczy w tym związku?”
• Model logiczny:
X (przyczyna) → Mediator (M) → Y (skutek)

Przykład zastosowania:

W badaniu o grach komputerowych:
• Zmienna niezależna (X): rodzaj gry (np. agresywna vs. neutralna)
• Zmienna zależna (Y): poziom agresji (ustalany przez głośność kary)
• Mediator (M): np. poziom pobudzenia, wrogość poznawcza, identyfikacja z postacią

Cel badania: nie tylko sprawdzić czy gry agresywne podnoszą agresję, ale dlaczego – czyli przez jaki mechanizm psychiczny (np. wzrost gniewu, desensytyzacja, wzory zachowań)

Uczestnicy:
• 99 chłopców (średnio 14 lat)

Procedura:
1. Zadanie eksperymentalne: gra na komputerze (20 minut) – różne gry (agresywne, neutralne itd.)
2. Test agresji: udział w pojedynku na refleks (naciśnięcie klawisza)
3. Kara dźwiękowa dla przegranego:
• Zwycięzca ustala poziom głośności (1–10)
• Poziomy 8–10 mogą być szkodliwe → wybór tych poziomów traktowany jako wyraz agresji

Zmienna zależna:
• Wybrany poziom głośności (ilościowa miara agresji)

⸻

Zastosowanie mediatora:

Jeśli badacze mierzyli dodatkowo np. emocje uczestnika (wrogość, napięcie, gniew), mogli:
• sprawdzić, czy rodzaj gry wpływa najpierw na emocje, a dopiero potem emocje wpływają na decyzję o karze (poziom agresji).
• Wtedy emocje są mediatorem między grą a agresywnym zachowaniem.

Zadanie: gra komputerowa (20 minut), różne rodzaje gier:
• z przemocą / bez przemocy,
• możliwość identyfikacji z postacią / brak.
• Następnie: test agresji – pojedynek na refleks.
• Zwycięzca ustala poziom kary dźwiękowej (1–10) dla przegranego.
• Poziomy 8–10: jawnie szkodliwe dla słuchu – uc

Wyniki:
• Najbardziej agresywni byli chłopcy, którzy:
• grali w grę z przemocą i
• identyfikowali się z postacią wirtualną.
• Ustawiali kary powyżej poziomu 8, świadomie wiedząc, że to może zaszkodzić drugiej osobie.

⸻

🧠 Mechanizmy psychologiczne zaobserwowane w badaniu:

1. Mediator: identyfikacja z postacią
• Zmienna pośrednicząca – dlaczego gra wpływa na agresję?
• Silna identyfikacja z bohaterem (np. wojownikiem, zabójcą) → zwiększa internalizację jego norm i wzorców działania → wzrost zachowań agresywnych.

2. Racjonalizacja zachowania: „On na to zasłużył”
• Uczestnicy racjonalizowali swoje agresywne decyzje:
• nie mówili: „chciałem go skrzywdzić”
• mówili: „on na to zasłużył”
• To mechanizm usprawiedliwienia agresji poprzez odpowiedzialność przypisaną ofierze (mechanizm obronny).

3. Brak empatii, desensytyzacja
• Powtarzalna ekspozycja na przemoc → znieczulenie emocjonalne
• Zmniejszona wrażliwość na cierpienie innych

4. Zinternalizowane normy przemocy
• Jeśli agresja jest nagradzana w grze → może być uznawana za akceptowalny sposób działania w sytuacjach konfliktowych.

⸻

📌 Znaczenie badania:
• Potwierdza, że nie sama gra, ale identyfikacja z agresywną postacią jest kluczowym czynnikiem ryzyka.
• Pokazuje, że świadomość szkodliwości nie zawsze powstrzymuje działanie – jeśli uzasadnienie moralne zostanie dostarczone (“zasłużył”).

⸻

🔍 Powiązania teoretyczne:
• Teoria społecznego uczenia się (Bandura): obserwacja i naśladowanie zachowań.
• Teoria racjonalizacji dysonansu (Festinger): zmiana przekonań w celu zmniejszenia nieprzyjemnych emocji.
• Badania nad moral disengagement (Bandura): wyłączanie mechanizmów moralnych w kontekście agresji.

1. Wyrażenie świadomej zgody
2. Debriefing, czyli wyjaśnianie celu i przebiegu badania.
3. Wprowadzanie w błąd (maskowanie).
4. Badany ma po zakończeniu badań być w stanie nie gorszym niż przed ich podjęciem

1. Wyrażenie świadomej zgody (przyzwolenie). Każda osoba badana ma prawo wiedzieć jak będzie przebiegało badanie, jakim ryzykiem jest ono obarczone, musi być poinformowana, że może zrezygnować z udziału w badaniu w każdym jego momencie bez ponoszenia konsekwencji.

2. Debriefing, czyli wyjaśnianie celu i przebiegu badania. Po przeprowadzonym badaniu, uczestnik ma prawo dowiedzieć się od badacza w jakim celu badanie było prowadzone, co rzeczywiście było badane, jakich badacz spodziewa się wyników i jak one zostaną wykorzystane. Pozwala to uczestnikowi na doświadczenie poczucia sensowności własnego działania.

3. Wprowadzanie w błąd (maskowanie). Dość często osobie badanej podaje się przed rozpoczęciem badania nieprawdziwy cel jego przeprowadzania. Jest to konieczne, ponieważ wiedza o faktycznym celu badań mogłaby zafałszować jego wyniki, Stosujemy tylko wtedy, gdy konieczne

4. Badany ma po zakończeniu badań być w stanie nie gorszym niż przed ich podjęciem ☺ Badania mogące narazić osoby badane na ból fizyczny lub psychiczny – muszą uzyskać przed wdrożeniem opinię zewnętrzną (komisje etyki)
Zachować obiektywizm

nie szkodzić

zasięgać opinii innych

opisać procedurę badania tak dokładnie, jak to tylko możliwe

maskowanie stosować tylko wtedy, gdy nie ma innego wyjścia

informować badanych, że w każdej chwili mogą zrezygnować z udziału

wszystkie informacje uzyskane w trakcie badań są objęte tajemnicą

uzyskanie zgody na udział w tym eksperymencie

sposób poznawania siebie i świata społecznego, prowadzący ku formułowaniu sądów na temat rzeczywistości społecznej i będący podstawą podejmowania decyzji i działań

– przechowywanie, wyszukiwanie i przetwarzanie informacji o charakterze społecznym, oraz wykorzystywanie ich w procesie planowania zachowań społecznych

Uwaga
Interpretacja
Sąd
Pamięć –

Uwaga –skupienie się na określonych właściwościach otoczenia lub na sobie( wpływ na to, co spostrzegamy, zapamiętujemy i co decydujemy)

Interpretacja – nadanie znaczenia doświadczanym wydarzeniom

Sąd – wykorzystanie dostępnych informacji, by formułować spostrzeżenia i podejmować decyzje

Pamięć – przechowywanie i odzyskiwanie wcześniejszych doświadczeń jako wskazówek dla uwagi, sądu i interpretacji

jak pobieramy i przetwarzamy informacje o innych ludziach i o sobie samym (kategoryzacja, porównywanie, ocenianie, wnioskowanie, przypisywanie przyczynowości zdarzeń i przewidywanie postępowania)

Jak je (informacje społeczne) przechowujemy– struktury wiedzy

jakie są konsekwencje powstałych na bazie informacji społecznych sądów -ustosunkowanie wobec poszczególnych osób i grup oraz zachowania wobec nich

Jakie ma to znaczenie dla relacji interpersonalnych i międzygrupowych

ludzie zachowują się w określony sposób w sytuacjach społecznych ze względu na swoją wiedzę społeczną – jej zasób, strukturę, dostępność, sposób wykorzystywania itp.

dostarcza m.in..wytycznych co do sposobu interpretowania sytuacji

Specyfika: człowiek – przedmiot i podmiot poznania społecznego,
duże znaczenie mechanizmów związanych z „ja” dla poznania społecznego
Tożsamość indywidualna
Tożsamość społeczna
Istotne – autoschematy i najczęściej używane kategorie przy poznawaniu innych

stopniowe poznawanie pewnych bodźców, łączonych następnie w grupy - wspólne kategorie na podstawie podobieństwa atrybutów lub funkcji.

Niektóre kategorie społeczne –nabywane szczególnie szybko (być może wrodzone?)

Efekty kategoryzacji społecznej – schematy społeczne

w trakcie rozwoju indywidualnego proces kategoryzacji automatyzuje się
odciążenie uwagi i innych zasobów poznawczych (wolne moce „przerobowe” dla nowych zadań i nowych bodźców)

Rzeczywiste dane zawarte w sytuacji

Własne teorie/pseudodane
Oczekiwania
Samospełniające się proroctwo
Schematy osób
Schematy cech (UTO – ukryte teorie osobowości)
Skrypty (reprezentacje zdarzeń)

Doświadczenia społeczne jednostki i jej wiedza na temat danej klasy obiektów (osoby, zdarzenia) organizowane są w
struktury poznawcze porządkujące tę wiedzę wg pewnych tematów.

Są to:
schematy (osób, cech)
skrypty
teorie itp.
(Czyli to, co mamy w umyśle –i co wykorzystujemy poznając innych (spostrzegając i oceniając) tzw. Pseudodane)

Wiedza społeczna– zorganizowany system schematów i skryptów

struktury poznawcze, za pomocą których ludzie organizują swoje doświadczenie w wiedzę o świecie wg pewnych tematów;
w oparciu o informacje wyabstrahowane,
typowe, charakterystyczne,
powtarzające się

zorganizowane fragmenty wiedzy o
ludziach i o sytuacjach społecznych
( np. jakim człowiekiem jest artysta, co to znaczy wizyta u dentysty)

rodzaj uproszczenia myślowego , dotyczący danego obiektu

konstrukty poznawcze, organizujące wiedzę, tworzone na podstawie doświadczeń, pozwalające formułować oczekiwania na temat przedmiotów, zjawisk, wydarzeń, które z kolei wpływają na to, co spostrzegamy, wyróżniamy i zapamiętujemy.

Jednocześnie to, co dane jest w sytuacji bodźcowej, wpływa na modyfikowanie lub eliminowanie nieużytecznych schematów (niektóre - oporne na zmiany – np. tzw. schematy społeczne, czy też dotyczące „ja” jednostki)

Zasadzie hierarchiczności
Zasadzie prototypowości

Zasadzie hierarchiczności
Relacja część –całość (każdy schemat (np. człowiek) składa się z podschematów (np. twarz), a te z kolejnych podschematów (np.oko)

Relacje ogólności ( malarz, rzeźbiarz, muzyk –> artysta)

Zasadzie prototypowości
Prototyp (rdzeń znaczeniowy schematu, pojedynczy, idealny lub rzeczywisty egzemplarz najlepiej spełniający dany schemat np.. Einstein - naukowiec

Schematy osób
schematy cech
Skrypty
teorie potoczne:

Schematy osób:
stereotypy – uogólniona reprezentacja grupy osób wyodrębniona ze względu na łatwo zauważalną cechę określającą społeczną tożsamość jej członków
Przypisanie osoby do kategorii obejmującej jakaś grupę/ zbiór kategorii połączonych jedną etykietą (blondynki, prawnicy ,bezdomni)

roli społecznej – zbiór oczekiwań co do zachowań typowych/odpowiednich dla osoby zajmującej jakąś pozycję społeczną – (schemat determinuje znaczenie przypisywane cechom: np. agresywny: kibol - , „zacietrzewiony” prawnik)

schematy cech określają typowy przejaw cech: prototypowa natura cech ( o cechach wnioskujemy na podstawie zachowań: niektóre zachowania silniej definiują konkretną cechę, inne mniej – agresywność – mocniej definiowana przez bicie i zaczepki, mniej np. przez podnoszenie głosu
Skrypty: umysłowe reprezentacje zdarzeń, działań lub ich ciągów (scenariusze
teorie potoczne: ogólne teorie świata i natury człowieka oraz jego różnych własności ( np. Lerner – wiara w sprawiedliwy świat, Dweck – stałość i zmienność natury ludzkiej)

Kategoria
Reprezentacja poznawcza


Dotyczy obiektów, zjawisk, pojęć „nieożywionych”

Kategoryzacja – akt percepcyjny/poznawczy


Nie każda kategoria jest stereotypem

Stereotyp
Reprezentacja poznawcza o charakterze schematu

dotycząca obiektów, zjawisk, pojęć o charakterze „ożywionym”, społecznym

Stereotypizacja –znaczenie mają także wymiary afektywny i behawioralny

Każdy stereotyp jest kategorią

Umysłowe reprezentacje zdarzeń, działań lub ich ciągów
Struktura poznawcza i wykonawcza( gotowy program działań)
- Od schematu odróżnia go aspekt czasowy
- Zależne od kultury

w skryptach występują:
scenki i ich kolejność,
aktorzy,
rekwizyty,
warunki uruchamiające,
zasady wchodzenia w skrypt,

Przykład – wizyta u dziadków, wizyta w salonie fryzjerskim, przejazd pociągiem

Ułatwiają przetwarzanie danych
Ukierunkowują uwagę i spostrzeganie na te właściwości obiektu, które są charakterystyczne dla danego schematu (egzemplaryczne)
Ułatwiają rozumienie zdarzeń i formułowanie sądów
podnoszą poziom rozumienia i pamiętania:

Ułatwiają przetwarzanie danych: zrozumienie i pamiętanie, zwalniają zasoby umysłowe (co pozwala efektywniej wykonywać równoczesne zadania)

Ukierunkowują uwagę i spostrzeganie na te właściwości obiektu, które są charakterystyczne dla danego schematu (egzemplaryczne) -uwalniane są w ten sposób operacyjne zasoby umysłu

Ułatwiają rozumienie zdarzeń i formułowanie sądów – (podciąganie pod schemat ->gdy względnie mała rozbieżność miedzy zaktywizowanym schematem a obiektem (asymilacja)
-> gdy rozbieżność duża ->kontrast

podnoszą poziom rozumienia i pamiętania: niektóre informacje, bez nałożenia- na nie schematu nie byłyby zrozumiałe (Pranie ;))
im lepiej rozwinięta wiedza na jakiś temat, tym lepsze zapamiętywanie nowych elementów ( ale i możliwość zniekształceń)

Schemat (zwłaszcza typu scenariusza) ->dostarcza wskazówek odnośnie tego, co należy robić ->nie musimy zastanawiać się nad każdym krokiem, lecz działamy zgodnie ze scenariuszem

 
Model Susan Fiske: spostrzeganie przez pryzmat kategorii versus spostrzeganie indywidualizujące

ocena obiektu wyprowadzona z globalnej oceny całej kategorii, do której obiekt należy (ze schematu)

ocena globalna drugiej osoby bądź grupy jest pochodną cząstkowych ocen poszczególnych własności obiektu  (niejako osobno oceniamy poszczególne zachowania danej osoby, wnioskujemy o jej cechach i na tej podstawie wyrabiamy sobie o kimś zdanie)


[gr;odkrywać]
uproszczone reguły wnioskowania, którymi posługujemy się, by wydawać sądy lub podejmować decyzje w sposób szybki i efektywny.
Nie ma gwarancji, że wnioski będą poprawne.

Mogą być nieodpowiednie do wykonywanego zadania lub niewłaściwie zastosowane i wtedy prowadzą do błędnych ocen.
W większości wypadków jednak są funkcjonalne i dobrze nam służą.

heurystyka ≠ algorytm

I element każdej heurystyki określa sposób, w jaki przeszukujemy otoczenie w poszukiwaniu istotnej informacji

II element to reguła „stop” (kiedy poprzestać poszukiwać informacji, a podjąć decyzję)

Opieranie się na łatwo dostępnych świadomości danych (informacje konkretne, wyraziste, niedawne)

Klasyfikowanie rzeczy na podstawie ich podobieństwa do przypadku typowego (vs proporcji podstawowych – częstości występowania w populacji)

Wydawanie sądu w oparciu o umysłową symulację ( co by było, gdyby) przebiegu zdarzeń, te, które łatwiej sobie wyobrazić – bardziej prawdopodobne, silnie wpływa na oceny i emocje

Wspólna zasada – odwołują się do informacji prostszej, łatwiejszej do uzyskania niż inf. właściwa (heurystyki jako zastępniki) – np. zamiast do słownika czy rocznika statystycznego– łatwość przywołania z pamięci

Służą adaptacji do złożonego srodowiska (czas, ilośc bodźców)- szybki i oszczędny sposób podejmowania wystarczajaco dobrych decyzji

Ten sposób interpretacji stosowania heurystyk implikują zaliczanie do nich szerokiej klasy reguł postepowania

nieformalna reguła umysłowa, na mocy, której ludzie wydają sąd, kierując się tym, jak łatwo mogą coś przywołać do świadomości

Czasem to, co jest w naszej świadomości jest nietypowe i prowadzi do błędnych ocen,

uproszczona metoda wnioskowania polegająca na tym, że klasyfikacja czegoś dokonuje się na podstawie stopnia podobieństwa do przypadku typowego

(jak podobne jest B do A)

Często w tej heurystyce ignorujemy informacje o proporcji podstawowej-, czyli inf. o częstości występowania w populacji różnych kategorii

Grupa psychologów zbadała 30 inżynierów i 70 prawników sporządzając następnie ich charakterystyki.

Jacek jest 39 letnim mężczyzną

Jacek jest inteligentny, choć trudno go określić jako naprawdę twórczego. Ma silna potrzebę porządku i jasności, lubi schludne i przejrzyste systemy, w których każdy

Klient nie będzie brał pod uwagę realnego wystąpienia danego zjawiska (np. kataklizmu, katastrofy w przypadku ubezpieczeń), ale skupi się na analizie przypadku, który wystąpił ostatnio i jest dobrze znany i pamiętany.

Pomijamy dane liczbowe, trendy, statystykę a koncentrujemy się na jednostkowych przypadkach.

Usłyszeliśmy o toksycznych substancjach w jakimś produkcie i rezygnujemy z zakupu wszystkich produktów kategorii.

Uproszczona metoda wnioskowania, która polega na posłużeniu się jakąś liczbą czy wartością jako punktem wyjściowym i następnie sformułowaniu sądu przez zmodyfikowanie tej wartości stanowiącej zakotwiczenie,

ludzie często nie modyfikują jej w stopniu wystarczającym, nawet wiedząc, że jest ona nieprawdziwa. Dopiero po przyjęciu, że coś, co pierwszy raz widzimy, słyszymy jest prawdą, zastanawiamy się, czy mógł to być fałsz.

często osobiste doświadczenia i obserwacje stają się zakotwiczeniem dla obrazu, który tworzymy, nawet, gdy wiemy, że te doświadczenia nie są typowe.

Szacowanie wyniku testu końcowego (matury) – zakotwiczone w maturze próbnej (np. 76%) i dostosowanie do możliwych zmian ( 80%)

Kotwicą mogą być własne poglądy – efekt fałszywej powszechności ( choć tu działa też dostępność – rozmawiamy o tym z naszymi bliskimi i znajomymi –zwykle podzielają)

Przecenianie częstości występowania w otoczeniu podobnych naszym cech, zachowań i poglądów

Szczególnie prawdopodobne gdy:
Sprawa ważna i angażująca emocjonalnie
Nasze zachowania i przekonania mogą budzić kontrowersje
Zachowanie lub przekonanie jest raczej reakcją na właściwości sytuacji niż wyrazem osobowości

I Kowalski i Nowak spóźnili się o pół godziny na swój lot. Samolot Kowalskiego odleciał o czasie.
Samolot Nowaka odleciał 25 minut po planowym czasie.

Który z nich bardziej denerwował się z powodu spóźnienia?

Adam zwykle nie bierze autostopowiczów, ale w zeszłym tygodniu wziął jednego i ten go okradł.
Marek często bierze autostopowiczów, w zeszłym tygodniu wziął znów jednego, a ten go okradł.

Kto bardziej żałuje, ze podwiózł autostopowicza – Adam, czy Marek?

Oparcie oceny obiektu/decyzji o odpowiedź na pytanie „jak ja to czuję” 

wykorzystywana jest, gdy szybko należy podjąć decyzję dotyczącą rozwiązania skomplikowanego problemu (np. zakup samochodu) (podoba mi się czy nie, fajny, czy niefajny?.

Uzyskana odpowiedź zostaje wykorzystana w ocenie wszystkich pozostałych elementów (np. cena, parametry techniczne, design)

Naśladowanie większości w danej dziedzinie, odnoszących sukcesy)

Wet za wet jako skuteczna strategia w syt. konfliktu

Opcja podpowiedziana ( „jest tak, o ile nie zażądamy zmian” – korzystniej na ogół trzymać się tego, co założone jako główna opcja )

Heurystyka rozpoznania (jeśli o czymś słyszeliśmy, a o czymś nie – bardziej prawdopodobna jest trafność opcji pierwszej np. szcowanie wielkości miast

wystarczająco dobry wybór - przeszukując możliwości zaakceptuj pierwszą, która cię zadawala (ilość analizowanych alternatyw niekoniecznie zwiększa trafność decyzji)

Jak szybko rozpoznać intencje partnera i równie szybko zareagować ? Jakie ma zamiary tajemniczy przechodzień i jak uniknąć agresji z jego strony?

Poszukuj wskazówek poprzez zastosowanie podstawowych kategorii zachowania kojarzących się z „wrogością”, „przyjaźnią” itp.

Następnie eliminuj te kategorie zachowań, których oznak nie dostrzegasz w jego zachowaniu poprzestając na kategorii ostatniej, której nie zdołałeś wyeliminować… czyli:
wybierz to-co-ostatnie
wybór na podstawie istnienia ostatniej z porównywanych cech jakiegoś obiektu w stosunku do innych

zakładaj pozytywne intencje (w sytuacjach codziennych)

Odrzucaj pierwszą ofertę, nie zgadzaj się na pierwszą propozycję np. w negocjacjach

Nie dzwoń pierwsza do chłopaka

nie całuj się na pierwszej randce, poczekaj trochę z seksem,

Prześpij się z problemem
…..
……

Ich wykorzystywanie eliminuje cały szereg danych, których analiza spowolniły wybór i zakłóciłaby szybką reakcję

Funkcja heurystyk: „Pójście na skróty” w sytuacji, gdy trudno spełnić wymóg podjęcia decyzji bardzo złożonej, trudnej i bardzo szybko

zamiast dysponowania pełną informacją, wykonywania całej serii porównań i obliczeń, czego wymaga podjęcie decyzji w warunkach pełnej racjonalności.

Zalety:
Podjęcie decyzji możliwe na podstawie małej ilości informacji i przy użyciu prostych reguł
Wady?