Dział psychologii stosowanej, który bada wzajemny wpływ zjawisk psychicznych na ogólny stan zdrowia oraz wpływ stanu zdrowia na psychikę.
Dyscyplina ta koncentruje się na zdrowiu, jego promocji, profilaktyce oraz czynnikach warunkujących dobrostan, a nie na samej chorobie. Kluczowe jest zwrócenie uwagi na osobiste zasoby człowieka, z których może korzystać. Zajmuje się ona chorobą na różnych jej etapach- od zapobiegania po poszczególne fazy jej przebiegu.
Wyłoniła się z medycyny behawioralnej, medycyny psychosomatycznej oraz psychologii medycznej. Formalnie została uznana przez APA w 1979 roku.
Psychologia zdrowia odrzuca dychotomiczny (czarno-biały) podział na zdrowego i chorego. Zamiast tego traktuje zdrowie jako kontinuum, na którego jednym końcu znajduje się optymalny stan zdrowia i odporność, a na drugim - zagrożenie przedwczesną śmiercią.
Wsparcie społeczne, warunki ekonomiczne, styl życia, relacje z innymi ludźmi, zasoby osobiste oraz stan środowiska naturalnego.
Motywy zdrowotne (zainteresowanie własnym zdrowiem), zdrowy styl życia, odporność psychiczna (resilience), poczucie koherencji (przekonanie że świat jest przewidywalny a trudności życiowe mają sens i da się nad nimi zapanować), optymizm i nadzieja, poczucie kontroli
Dziedzina wyłoniona w latach 70. XX wieku z psychologii klinicznej i medycyny poza psychiatrycznej . Bada psychologiczne aspekty powstawania , przebiegu i leczenia chorób somatycznych na poziomie jednostki, grupy oraz systemu.
Zajmuje się profilaktyką, diagnostyką i terapią zaburzeń psychicznych oraz zaburzeń zachowania (zaburzeniami regulacji stosunków człowieka z otoczeniem) . Za jej ojca uważa się Lightenera Witmera który w 1896 roku założył pierwszą poradnię.
Stworzona przez Martina Seligmana; traktowana jako dopełnienie psychologii tradycyjnej. Służy rozpoznawaniu i rozwijaniu najlepszych ludzkich możliwości oraz cech pomagających w osiągnięciu dobrostanu psychicznego i szczęśliwego życia mimo trudności.
Prof. 1 stopnia: zapobieganie rozwojowi chorób wśród osób zdrowych poprzez zmianę szkodliwych nawyków (np. rzucanie palenia, zmiana diety, aktywność fizyczna, dbanie o relacje) , Prof. 2 stopnia Hamowanie rozwoju chorób we wczesnych etapach (skupienie się na pytaniu: Co zrobić, by wyzdrowieć i jakie zasoby wykorzystać) , prof. 3 stopnia: metody leczenia i rehabilitacji chorych z już rozwiniętymi objawami, z naciskiem na aktywację ich zasobów.
Model ten jest odwrotnością oraz komplementarnym dopełnieniem tradycyjnego podejścia patogenetyczne go (skupionego na źródłach chorób), uważa że normalnym stanem funkcjonowania człowieka jest dynamiczny stan chwiejnej równowagi. Stresory są wszechobecne, a człowiek nieustannie się do nich dostraja. Procesy zdrowia polegają na zużywaniu energii do sprostania wymaganiom bez trwałego zakłócenia tej równowagi.
Antonovsky badał kobiety adaptujące się do skrajnego stresu (wojna, obozy koncentracyjne). Odkrył, że choć większość (71%) doznała pogorszenia zdrowia to 29% badanych zachowało dobry stan psychiczny. Dowodzi to, że określona grupa ludzi potrafi radzić sobie z ekstremalnymi obciążeniami i wracać do zdrowia pomimo wpływu stresorów.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa zdrowie nie jako brak choroby, ale jako pełny dobrostan psychiczny i fizyczny
Ogół mikroorganizmów (bakterie, archeony, grzyby, pierwotniaki) zasiedlających wnętrze i powierzchnię organizmu człowieka. Jej skład jest zmienny w czasie, stabilizuje się w dorosłości, później zmniejsza się.
Drobnoustroje bytujące w jelicie grubym (głównie bakterie). Jelita zajmują powierzchnię ok. 200m2 i są połączone z układem nerwowym przez nerw błędny oraz korzeń grzbietowy.
Jest to dwukierunkowy system sygnalizacji biochemicznej pomiędzy układem pokarmowym a nerwowym, przy czym aż 90 % informacji przekazywanych jest w kierunku od jelit do mózgu. Komunikacja ta zachodzi za pomoca trzech kanałów: hormonów, cytokin oraz neuroprzekaźników.
Lactobacillus planetarium produkuje serotoninę, GABA, i histaminę, Gatunki z rodzaju Bacillus potrafią syntetyzować dopaminę i adrenalinę. Mikrobiota uwalnia również acetylocholinę, katecholaminy oraz melatoninę.
Bakterie jelitowe rozkładają błonnik, białka, sacharydy i polifenole, uwalniając krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Kwasy te wpływają na integralność bariery krew-mózg oraz bariery jelitowej poprzez zwiększanie produkcji białek ścisłych połączeń: klaudyny-5 i okludyny. Połączenia te zamykają przestrzeń między komórkami nabłonka jelit.
Gdy bariera ulega uszkodzeniu, szkodliwe metabolity i endotoksyny (np. lipopolisacharyd) przedostają się do krwi, a stamtąd do mózgu, upośledzając zdolności poznawcze, funkcje układu limbicznego, a nawet wywołując apoptozę (destrukcję) komórek nerwowych.
to zaburzenie składu i funkcji mikrobioty. Do jej głównych przyczyn należą: stosowanie leków (antybiotyki, NLPZ, leki psychiatryczne), nieprawidłowa dieta, długotrwały stres, zła jakość snu i używki
Objawy fizyczne: Bóle brzucha, wzdęcia, biegunki, zaparcia, zgaga, spadek enzymów trawiennych, alergie pokarmowe. Objawy psychiczne: Obniżenie nastroju, zaburzenia emocjonalne i ograniczenia poznawcze. Long-term dysbioza może prowadzić do rozwoju chorób autoimmunologicznych, takich jak celiakia, cukrzyca, toczeń rumieniowaty czy choroba Hashimoto.
Specjalna grupa bakterii wykazująca pozytywny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy (OUN). Potrafią obniżać poziom kortyzolu (hormonu stresu) u ludzi i modyfikować zachowania.
Lactobacillus helveticus Rosell-52 oraz Bifidobacterium longum Rosell-175 uszczelniają barierę jelitową. W badaniach na zwierzętach wykazano, że pod wpływem stresu działają one usypiająco/uspokajająco (podobnie do Diazepamu) oraz chronią przyszłe pokolenia przed skutkami obciążenia stresowego u rodziców. U dorosłych ludzi redukują dolegliwości żołądkowo-jelitowe wywołane stresem.
Dyscyplina ta opiera się na ścisłym związku psychiki ze stanem fizycznym. W Polsce od 1992 roku działa Polskie Towarzystwo Psychoonkologiczne (PTPO), którego prekursorką jest prof. Krystyna Walden-Gałuszko.
1.Profilaktyka chorób nowotworowych (kampanie edukacyjne, badania przesiewowe, zdrowy styl życia). 2.Wsparcie chorych i ich bliskich (zarówno wsparcie emocjonalne, informacyjne, jak i edukacyjne dla opiekunów). 3.Edukacja personelu medycznego (treningi antystresowe, komunikacji interpersonalnej).
Faza 1 (Moment diagnozy): Zdarzenie traumatyczne. Rola psychologa skupia się na pomocy w odnalezieniu się w nowej sytuacji i adaptacji. Zgodnie z zasadami etycznymi należy przekazać pacjentowi prawdę, ale w sposób, który zawsze pozostawia pacjentowi nadzieję. Faza 2 (Leczenie): Oswojenie z chorobą, ale pojawiają się trudne emocje: wstyd, chęć izolacji, lęk przed bólem, zależność od innych oraz poczucie bezradności. Psycholog uczy relaksacji, pomaga rozładować emocje (w tym prowadzi rozmowy o śmierci) i obala mity. Faza 3 (Remisja/Zakończenie leczenia): Okres teoretycznie wyczekiwany, który jednak w rzeczywistości wiąże się z ogromnym poziomem stresu i trudnościami adaptacyjnymi.
Choroba nowotworowa u dziecka ujemnie wpływa na jego rozwój fizyczny i psychiczny. Podstawą pracy jest wspomaganie psychospołeczne dziecka i rodziców (których stała obecność jest kluczowa). Zasada szczerości: Zgodnie z myślą Daniela Oppenheima, z dzieckiem należy rozmawiać szczerze, by nie tworzyło błędnych wyobrażeń. Należy mu wyjaśnić, że choroba nie jest zaraźliwa oraz że ani ono, ani bliscy nie są winni jej powstaniu. Metoda diagnostyczno-terapeutyczna: Stosuje się m.in. Scenotest – metodę projekcyjną bazującą na zabawie. Składa się z 16 lalek (dorosłych i dzieci) oraz przedmiotów codziennego użytku. Pozwala dziecku wyrazić to, czego nie umie opisać słowami (lęk, tłumiona złość), lub odegrać zachowania, które w rzeczywistości byłyby ukarane.
Terapia ukierunkowana na sens: Praca nad rozumieniem sensu cierpienia, historii życia i wolnej woli. Pomocne są tu twórczość (cele, praca), kontakt z przyrodą/sztuką oraz redefinicja cierpienia. Interwencja kryzysowa: Działanie w stanie przełomowym mające na celu przywrócenie samodzielnego radzenia sobie. Etapy obejmują: kontakt emocjonalny, zbieranie informacji, ustalenie fazy kryzysu, wypracowanie metod radzenia sobie, ocenę wsparcia i rozwiązanie problemów. Inne nurty: Racjonalna Terapia Zachowania (RTZ), Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT), Terapia systemowa i rodzinna.
Choroba to problem całego człowieka (ciała, umysłu i ducha), a nie tylko dysfunkcja fizyczna. Stany emocjonalne bezpośrednio decydują o podatności na choroby i tempie zdrowienia. Zmiana w psychice wywołuje zmianę w organizmie.
Za emocje i stres odpowiada układ limbiczny, w tym podwzgórze. Podwzgórze wysyła sygnały bezpośrednio do układu immunologicznego (naturalnej ochrony) oraz do przysadki mózgowej. Stres hamuje działanie odpornościowe, dlatego celem terapii jest jego minimalizacja.
Relaks i tworzenie nowych nawyków. Zmiana niezdrowych przekonań na dające spokój i energię do działania. Utrzymanie nadziei i radzenie sobie z codziennym stresem oraz szkodliwymi emocjami. Komunikacja z osobami wspierającymi (budowanie systemu wsparcia). Styl życia (dieta, ruch, rola zabawy w procesie zdrowienia). Poprawa relacji i komunikacji z rodziną.
Połączenie leczenia konwencjonalnego z metodą Simontona może wydłużyć życie chorych nawet dwukrotnie, trwale poprawiając jakość ich życia również po wyzdrowieniu. Jest odpowiednia także dla osób zdrowych w celach profilaktycznych.
Aspekt prozdrowotny: Regularne ćwiczenia fizyczne są jednym z filarów zdrowego stylu życia (obok snu trwającego 7-8 godzin i unikania używek). Wchodzą w zakres działań profilaktyki I stopnia (promocja zdrowia w zdrowej populacji). Aspekt negatywny (skrajność): W notatkach dotyczących szczelności jelit wskazano, że nadmierny wysiłek fizyczny jest czynnikiem sprzyjającym zwiększonej przepuszczalności bariery jelitowej, co może wywołać stan zapalny.
Dieta odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy organizmu i ma bezpośredni wpływ na stan psychiczny: Zalecenia ogólne: Konsumowanie zbalansowanych posiłków bogatych w warzywa, owoce i zboża, przy jednoczesnym ograniczeniu tłuszczu oraz cholesterolu. Wpływ na mikrobiom: Dieta wysokotłuszczowa i wysokowęglowodanowa niszczy barierę jelitową, wywołując dysbiozę. Prawidłowo skomponowana dieta pozwala bakteriom jelitowym uwalniać krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe modulujące odporność i chroniące przed powstawaniem guzów w jelitach.
Definicja: Autoimmunologiczny pediatryczny zespół zaburzeń neuropsychiatrycznych po infekcji streptokokami (paciorkowcami). Etiologia: Powstaje w wyniku reakcji na chorobę wywołaną przez paciorkowce grupy A – anginę ropną (ostre bakteryjne zapalenie gardła), szkarlatynę lub gorączkę reumatyczną. Objawy ujawniają się blisko momentu infekcji lub z opóźnieniem (od 4 do 6 tygodni po stanie zapalnym). Kluczowe w diagnozie jest uchwycenie tego związku przyczynowo-czasowego. Historia: Zespół odkryła i opisała Susan Swedo w 1998 roku. Jest to schorzenie rzadkie – szacuje się, że zapada na nie 1 na 2000 dzieci. Objawy PANDAS: Nagły początek lub falowe zmiany o wysokiej intensywności. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD) oraz objawy ADHD (nadaktywność motoryczna, tiki). Zachowania kłótliwe, prowokujące i obsesyjne. Objawy ze spektrum autyzmu oraz problemy z koncentracją uwagi. Problemy z koordynacją ruchową i brzydkie pismo. Zaburzenia snu i moczenie nocne. Pląsawica oraz epizodyczne napady trzęsienia się.
zespół ostrych dziecięcych zaburzeń neuropsychiatrycznych, to stan , w którym u dziecka dochodzi do nagłego, dramatycznego pojawienia się OCD lub tików. (różnica między PANS a PANDAS: PANDAS jest wywołane wyłącznie przez infekcje paciorkowcowe, podczas gdy PANS może być spowodowane także przez inne czynniki)
(choroba trzewna) to trwająca całe życie choroba autoimmunologiczna o podłożu genetycznym. Pod wpływem spożywania glutenu (białka zawartego w pszenicy, życie i jęczmieniu) układ odpornościowy niszczy kosmki jelita cienkiego. Prowadzi to do zaburzeń wchłaniania składników odżywczych i wymaga ścisłej diety
to przewlekła choroba metaboliczna, w której organizm nie produkuje wystarczającej ilości insuliny lub nie potrafi jej prawidłowo wykorzystać.
(często w postaci układowej – SLE) to przewlekła choroba autoimmunologiczna. Układ odpornościowy pacjenta omyłkowo traktuje własne komórki i tkanki jako obce, wywołując stany zapalne. Schorzenie może dotknąć wielu narządów, m.in. skóry, stawów, nerek i układu nerwowego
to przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Układ odpornościowy omyłkowo atakuje własne komórki gruczołu, co prowadzi do ich niszczenia i w konsekwencji do niedoczynności tarczycy
to interdyscyplinarna dziedzina zajmująca się wpływem czynników psychicznych i społecznych na powstawanie, przebieg, leczenie oraz rehabilitację chorób układu krążenia (CVD).
Obniżanie napięcia i lęku w stanach ostrych: Pacjent trafiający na oddział (np. z zawałem serca) doświadcza nagłego zagrożenia życia. Rolą psychologa jest natychmiastowa pomoc w redukcji lęku, stabilizacja emocjonalna oraz pomoc w adaptacji do sytuacji szpitalnej. Diagnoza zaburzeń nastroju: Chorobom serca bardzo często towarzyszy kliniczna depresja oraz stany lękowe (w tym napady paniki imitujące kolejny zawał). Psycholog diagnozuje te stany i prowadzi psychoterapię, ponieważ depresja jest niezależnym czynnikiem ryzyka ponownego incydentu sercowego. Motywowanie do zmiany stylu życia: Serce wymaga modyfikacji nawyków. Psycholog wspiera pacjenta w rzuceniu palenia (które drastycznie przyspiesza zawał), zmianie diety, ograniczeniu alkoholu oraz redukcji stresu. Pomaga przeformułować chorobę z kategorii „wyroku/zagrożenia” w „życiowe wyzwanie”. Treningi zarządzania stresem: Przewlekły stres aktywuje układ współczulny (wzrost tętna, ciśnienia, lepkości płytek krwi). Psycholog uczy pacjentów technik relaksacyjnych i asertywności. Wsparcie w rehabilitacji i powrocie do sprawności: Pomoc w zaakceptowaniu ograniczeń fizycznych, budowanie wiary w powrót do pracy i pasji
Geneza: Opisany przez kardiologów Friedmana i Rosenmana w latach 50. XX wieku. Charakterystyka: Osoby te cechuje permanentna presja czasu, silna potrzeba sukcesu, rywalizacja, agresywność, dominacja oraz tendencja do kontrolowania otoczenia. Żyją w ciągłym pośpiechu i nie potrafią odpoczywać. Kluczowy komponent toksyczny: Wrogość, cynizm i gniew. To te cechy powodują stałą, nadmierną aktywację neurohormonalną (wyrzut adrenaliny i kortyzolu), co niszczy naczynia krwionośne. Związek ze zdrowiem: Wybitnie wysokie ryzyko rozwoju choroby niedokrwiennej serca oraz zawału mięśnia sercowego.
Charakterystyka: Stanowi całkowite przeciwieństwo typu A. Osoby te są zrelaksowane, przyjacielskie, cierpliwe i wolne od agresywnej rywalizacji. Potrafią konstruktywnie odpoczywać, mają dystans do trudności i rzadko ulegają presji czasu. Związek ze zdrowiem: Uznawany za wzorzec „zdrowy”. Osoby typu B rzadko zapadają na schorzenia kardiologiczne wywołane stresem; modyfikacja zachowania z typu A na typ B u pacjentów po zawale drastycznie zmniejsza ryzyko kolejnego ataku serca.
Geneza: Koncepcja powstała w wyniku poszukiwań cech sprzyjających chorobom somatycznym, głównie nowotworowym. Charakterystyka: Osoby przesadnie uprzejme, cierpliwe, unikające konfliktów za wszelką cenę i podporządkowujące się innym. Ich główną cechą jest represja tłumienia negatywnych emocji (zwłaszcza złości, gniewu i lęku) przy jednoczesnej niskiej świadomości ich przeżywania. Związek ze zdrowiem: Chroniczne tłumienie emocji prowadzi do bezradności, beznadziejności i załamania układu odpornościowego, co koreluje z wyższą podatnością na choroby nowotworowe.
Geneza: Wprowadzona w 1995 roku przez holenderskiego psychologa Johana Denolleta. Charakterystyka: Składa się z dwóch głównych wymiarów: Negatywna emocjonalność (skłonność do ciągłego przeżywania lęku, gniewu, irytacji i przygnębienia). Inhibicja społeczna (świadome hamowanie ekspresji tych emocji w relacjach z ludźmi z obawy przed odrzuceniem lub dezaprobatą). Podczas gdy typ C nie jest w pełni świadomy swoich emocji, typ D czuje je wyraźnie, ale je ukrywa. Na stres reaguje poczuciem bezradności. Związek ze zdrowiem: Współczesny, kluczowy konstrukt w psychokardiologii. Pacjenci z typem D mają znacznie gorsze rokowania, wykazują zwiększoną śmiertelność z powodów sercowo-naczyniowych, częściej zapadają na depresję i gorzej współpracują w procesie rehabilitacji kardiologicznej.
Promocja zdrowia: Podnoszenie świadomości ludzi i zachęcanie do zdrowego stylu życia. Profilaktyka i opóźnianie chorób: Zapobieganie schorzeniom (wspomniane trzy stopnie profilaktyki). Tworzenie systemów opieki zdrowotnej: Udział w projektowaniu polityki zdrowotnej. Prace badawcze: Kontynuowanie badań nad typologią osobowości i strukturami psychicznymi, które wpływają na zachowanie zdrowia.
Osiągnięcie optymalnego poziomu zdrowia (dobrostanu). Skupia się na promocji zdrowia, zapobieganiu chorobom oraz na tym, co człowiek może zrobić ze swoimi zasobami w trakcie choroby.
Stres prowadzi do stałego uwalniania kortyzolu (hormonu stresu). Długofalowo wysoki poziom kortyzolu wywołuje przewlekły stan zapalny w organizmie. Ten stan zapalny bezpośrednio niszczy barierę jelitową (powoduje tzw. "cieknące jelito"), co otwiera drogę do rozwoju wspomnianych chorób autoimmunologicznych (Hashimoto, celiakia itp.) oraz negatywnie wpływa na działanie układu limbicznego w mózgu.
bigstockphoto.com Quiz wiedzy Czy wiesz, jaki lekarz lub specjalista medyczny pomoże Ci wrócić do zdrowia?
