Według Zygmunta Freuda faza analna (ok. 1–3 r.ż.) koncentruje się na kontroli zwieraczy i procesie wydalania. To właśnie w tym okresie dziecko doświadcza cyklu napięcie → ulga (zatrzymywanie vs wydalanie), który staje się źródłem przyjemności. Równocześnie pojawia się kluczowy konflikt odmowa–dawanie: • odmowa → zatrzymywanie kału jako forma kontroli i sprzeciwu wobec oczekiwań dorosłych, • dawanie → wydalanie jako podporządkowanie się wymaganiom i forma „ofiarowania” czegoś opiekunom. Freud wiązał ten etap z kształtowaniem się cech takich jak kontrola, upór, porządek lub przeciwnie – impulsywność, co dodatkowo potwierdza, że opisane mechanizmy są charakterystyczne właśnie dla fazy analnej. Dalej
W strukturalnym modelu osobowości Freuda (Id – Ego – Superego): • Id kieruje się zasadą przyjemności – dąży do natychmiastowej redukcji napięcia i zaspokojenia popędów, niezależnie od realiów. • Superego kieruje się zasadą moralności – reprezentuje normy, zakazy i ideały internalizowane z otoczenia społecznego. • Ego (Ja) pełni funkcję pośredniczącą między Id, Superego a rzeczywistością zewnętrzną. Zgodnie z materiałami: „Zadaniem ego jest utrzymywanie organizmu w kontakcie z rzeczywistością oraz pośredniczenie pomiędzy popędami id, wymaganiami superego a ograniczeniami świata zewnętrznego.” Dalej
• Daniel Levinson opracował rozwojową teorię struktury życia dorosłego, • opisał przejścia rozwojowe (life structure transitions), • jednym z kluczowych momentów jest przejście wieku średniego (midlife transition, ok. 40–45 r.ż.), potocznie określane jako kryzys połowy życia. Levinson: • czerpał inspirację z myśli Junga, zwłaszcza z idei podziału życia na fazę wczesną i późną, • ujął te idee w systematyczną, psychologiczną koncepcję rozwoju dorosłych, opartą na badaniach biograficznych. ➡️ Dlatego to Levinson, a nie Jung, jest autorem koncepcji kryzysu połowy życia w sensie teorii psychologicznej. Dalej
W typologii psychologicznej Carla Gustava Junga osobowość człowieka jest opisywana nie przez popędy czy potrzeby, lecz przez sposób ukierunkowania energii psychicznej (libido) oraz dominujące funkcje psychiczne. Zgodnie z materiałami dotyczącymi Junga: 🔹 Postawy psychiczne Jung wyróżnił dwie podstawowe postawy: • ekstrawersję – ukierunkowanie energii psychicznej na świat zewnętrzny (obiekty), • introwersję – ukierunkowanie energii psychicznej na świat wewnętrzny (podmiot). Postawa określa kierunek funkcjonowania psychiki, czyli jak jednostka odnosi się do świata. 🔹 Funkcje psychiczne Jung wyróżnił cztery podstawowe funkcje: • myślenie • uczucia • percepcję (doznawanie) • intuicję Typ osobowości powstaje z kombinacji postawy (introwersja / ekstrawersja) oraz dominującej funkcji, np.: • introwertyczny typ myślowy, • ekstrawertyczny typ uczuciowy itd. ➡️ To właśnie postawy i funkcje determinują typ osobowości w teorii Junga. Dalej
W psychologii analitycznej Carla Gustava Junga energia psychiczna (libido) ma charakter ogólny, a nie wyłącznie seksualny (w przeciwieństwie do Freuda). Może ona ulegać transformacji, czyli przekształceniu w inne formy aktywności psychicznej i kulturowej. Zgodnie z Jungiem: • mity, rytuały, symbole religijne i kulturowe są symbolicznymi formami transformacji energii psychicznej, • umożliwiają one wyrażanie i kanalizowanie treści nieświadomości (zwłaszcza nieświadomości zbiorowej), • pełnią funkcję pośredniczącą między nieświadomością a świadomością. symbole kulturowe (mity, rytuały) są nośnikami archetypów i stanowią formę przekształcania energii psychicznej w znaczenia psychiczne i społeczne. Dalej
W teorii przywiązania Bowlby’ego sekwencja protest → rozpacz → unikanie (detachment) opisuje reakcję dziecka na separację z figurą przywiązania, a nie rozwój ego ani adaptację w sensie ogólnym. Zgodnie z Bowlbym, gdy dochodzi do nagłego lub przedłużonego oddzielenia od opiekuna, dziecko przechodzi trzy charakterystyczne fazy: 1. Protest • intensywny płacz, wołanie, złość, poszukiwanie opiekuna • aktywacja systemu przywiązania 2. Rozpacz • wycofanie, apatia, smutek, obniżona aktywność • poczucie bezradności i utraty 3. Unikanie (oderwanie, detachment) • pozorna adaptacja • emocjonalne zdystansowanie wobec opiekuna po jego powrocie Bowlby podkreślał, że unikanie nie oznacza zdrowego przystosowania, lecz obronną reorganizację systemu przywiązania w odpowiedzi na długotrwałą separację. ➡️ Te trzy fazy są klasycznym opisem reakcji dziecka w lęku separacyjnym. Dalej
W koncepcji Melanie Klein rozwój wczesnej psychiki dziecka przebiega poprzez dwie podstawowe pozycje (nie etapy!): • pozycję paranoidalno-schizoidalną • pozycję depresyjną 🔹 Pozycja depresyjna W pozycji depresyjnej dziecko: • zaczyna postrzegać obiekt jako całościowy (ten sam obiekt może być dobry i zły), • uświadamia sobie własną agresję wobec obiektu, • doświadcza poczucia winy, żalu i troski o obiekt (lęk depresyjny), • dąży do naprawy (reparacji) relacji z obiektem. Kluczowe jest to, że: ➡️ agresja i miłość wobec obiektu są przeżywane jako należące do Ja, a nie „wyrzucane” na zewnątrz. Dlatego dominującym mechanizmem w pozycji depresyjnej jest introjekcja, czyli: • przyjmowanie obiektu do wnętrza psychiki, • internalizacja zarówno aspektów dobrych, jak i złych, • integrowanie ambiwalentnych uczuć wobec obiektu. Dalej
W teorii separacji–indywidualizacji Margaret Mahler proces kształtowania się odrębnego Ja u dziecka przebiega etapami, których celem jest psychiczna separacja od matki i ukształtowanie stabilnej tożsamości. Po okresach wstępnych (autyzm normalny, symbioza), właściwy proces separacji–indywidualizacji obejmuje cztery główne fazy: 1. Różnicowanie – dziecko zaczyna odróżniać siebie od obiektu (matki) 2. Praktykowanie – eksploracja świata przy wsparciu emocjonalnym opiekuna 3. Zbliżania (rapprochement) – ambiwalencja między autonomią a potrzebą bliskości 4. Konsolidacja (stałości obiektu) – faza końcowa 🔹 Faza konsolidacji Zgodnie z materiałami: • dziecko osiąga stałość obiektu (obiekt jest psychicznie obecny mimo fizycznej nieobecności), • powstaje zintegrowany, stabilny obraz Ja i obiektu, • relacja z opiekunem nie jest już przeżywana w kategoriach zagrożenia utratą, • Ja dziecka staje się bardziej autonomiczne i trwałe. ➡️ Dlatego konsolidacja jest ostatnią fazą procesu separacji–indywidualizacji. Dalej
Heinz Kohut, twórca psychologii self, traktował narcyzm jako normatywny i niezbędny element rozwoju osobowości, a nie wyłącznie jako patologię. Zgodnie z jego koncepcją: • wczesny narcyzm dziecięcy jest naturalnym stadium rozwoju, • dziecko potrzebuje doświadczeń empatycznego odzwierciedlania (mirroring) ze strony obiektów self (opiekunów), • dzięki temu rozwija się spójne, stabilne self oraz zdrowa samoocena. Kohut zakładał, że: • prawidłowy rozwój narcyzmu prowadzi do dojrzałego poczucia własnej wartości, • patologia narcyzmu pojawia się nie dlatego, że narcyzm istnieje, lecz dlatego, że jego rozwój został zakłócony (np. przez brak empatii ze strony opiekunów). ➡️ Dlatego tylko Kohut jednoznacznie uznawał narcyzm za konieczny etap rozwoju osobowości. Dalej
W psychologii self Heinza Kohuta kluczowe jest odejście od klasycznego, freudowskiego rozumienia psychopatologii jako efektu konfliktu i winy. Kohut zaproponował nową perspektywę antropologiczną, w której wyróżnił dwa sposoby przeżywania ludzkiego cierpienia: 🔹 „Człowiek winny” • charakterystyczny dla klasycznej psychoanalizy Freuda, • cierpienie wynika z konfliktu między popędami a superego, • dominuje poczucie winy, lęk moralny i potrzeba kary, • zaburzenia są efektem nieakceptowanych impulsów. 🔹 „Człowiek tragiczny” • centralna figura w koncepcji Kohuta, • cierpienie nie wynika z winy, lecz z deficytu w rozwoju self, • źródłem problemów jest brak empatycznego odzwierciedlenia i zakłócenie relacji z obiektami self, • dominującym doświadczeniem jest wstyd, pustka, fragmentacja self, a nie poczucie winy. ➡️ To rozróżnienie jest charakterystyczne i specyficzne dla Kohuta i odróżnia jego teorię od klasycznej psychoanalizy konfliktu. Dalej
W ujęciu Otto Kernberga self jest ściśle powiązane z funkcjonowaniem ego oraz z poziomem integracji reprezentacji Ja i obiektu. Kluczowym kryterium dojrzałości i zdrowia osobowości jest zdolność do regulowania impulsów popędowych oraz utrzymania stabilnej motywacji. Zgodnie z materiałami: • Kernberg koncentruje się na strukturze osobowości (neurotyczna, borderline, psychotyczna), • o poziomie organizacji osobowości decydują m.in.: • kontrola impulsów, • zdolność do odraczania gratyfikacji, • stabilność motywacji i celów, • integracja agresji i libido. ➡️ Motywacja i kontrola impulsów są więc podstawowymi funkcjami self, których zaburzenie prowadzi do patologii (szczególnie w organizacji borderline). Dalej
W koncepcji Ericha Fromma (zwłaszcza w pracy „Ucieczka od wolności”) wolność jest stanem ambiwalentnym: • daje autonomię i możliwość wyboru, • ale jednocześnie rodzi lęk, niepewność i poczucie odpowiedzialności za własne decyzje. Fromm zakładał, że wielu ludzi nie radzi sobie z ciężarem wolności, dlatego uruchamiają mechanizmy ucieczki od wolności, których wspólną funkcją jest: ➡️ obniżenie lęku egzystencjalnego poprzez rezygnację z autonomii i odpowiedzialności. Mechanizmy te obejmują m.in.: • autorytaryzm (podporządkowanie się lub dominowanie), • destrukcyjność, • automatyczny konformizm. W każdym z nich jednostka: • „oddaje” wolność, • unika samodzielnych wyborów, • redukuje lęk kosztem odpowiedzialności za siebie. Dalej
W ujęciu Jacka Blocka kluczowe są dwa odrębne, ale powiązane konstrukty: • kontrola ego (ego control) – stopień hamowania lub ekspresji impulsów, • prężność ego (ego resilience) – zdolność elastycznego dostosowania się do zmieniających się wymagań sytuacji. Prężność ego oznacza: • umiejętność modyfikowania poziomu kontroli (raz większa, raz mniejsza – zależnie od sytuacji), • adaptacyjne reagowanie na stres, frustrację i zmiany, • szybki powrót do równowagi po obciążeniu, • elastyczność psychologiczną, a nie sztywność. ➡️ Dlatego prężność ego to elastyczna zdolność radzenia sobie ze stresem, a nie stała cecha czy biologiczna odporność. Dalej
Jane Loevinger opisała rozwój ego jako sekwencję stadiów, które różnią się sposobem rozumienia siebie, innych oraz norm społecznych. We wczesnym okresie rozwoju (dzieciństwo) ego ma charakter przedrefleksyjny i słabo zróżnicowany. Do najwcześniejszych stadiów Loevinger zaliczała: • stadium pre-społeczne – brak wyraźnego rozróżnienia Ja–inni, reakcje oparte głównie na bodźcach, • stadium symbiotyczne – relacja Ja–opiekun, brak autonomii, silna zależność, • stadium impulsywne – zachowanie regulowane impulsami i karą/nagrodą, słaba kontrola emocji. ➡️ Te stadia poprzedzają rozwój norm, odpowiedzialności i refleksyjności, dlatego są uznawane za wczesne stadia rozwoju ego. Dalej
Apercepcja oznacza czynne, świadome spostrzeganie, w którym bodźce sensoryczne nie są jedynie odbierane, ale interpretowane w świetle wcześniejszych doświadczeń, wiedzy, schematów poznawczych i oczekiwań jednostki. W materiałach z psychologii poznawczej i osobowości podkreśla się, że: • percepcja dostarcza danych zmysłowych („co jest spostrzegane”), • interpretacja nadaje im znaczenie („jak to rozumiemy”). ➡️ Apercepcja to właśnie połączenie percepcji z interpretacją, a nie bierny odbiór bodźców. To pojęcie jest kluczowe m.in. w: • psychologii poznawczej, • teorii schematów, • metodach projekcyjnych (np. test apercepcji tematycznej – TAT). Dalej
W psychologii indywidualnej Alfreda Adlera centralnym pojęciem jest poczucie niższości oraz dążenie do jego kompensacji poprzez dążenie do mocy / doskonałości. Adler odrzucał freudowskie wyjaśnienia zachowania w kategoriach popędów biologicznych (libido) i konfliktów intrapsychicznych. Zgodnie z Adlerem: • agresja nie jest popędem biologicznym, • nie wynika z frustracji libido ani z konfliktów intrapsychicznych (to ujęcia freudowskie), • jest wtórnym sposobem radzenia sobie z głębokim, często nieuświadamianym poczuciem niższości. Agresja pełni więc funkcję: • kompensacyjną – pozwala jednostce odzyskać poczucie siły i kontroli, • maskującą – zakrywa słabość, bezradność i lęk przed nieadekwatnością, • celową – wpisuje się w indywidualny „styl życia”, ukierunkowany na przezwyciężenie niższości. ➡️ Dlatego Adler uważał, że agresja maskuje poczucie niższości, a nie jest autonomicznym popędem. Dalej
Zarówno Henry A. Murray, jak i Erik Erikson przywiązywali dużą wagę do analizy biograficznej jako metody poznawania osobowości i rozwoju człowieka. 🔹 Henry A. Murray • twórca personologii, • traktował osobowość jako unikalną historię życia jednostki (the person as a whole), • analizował życiorysy i narracje, • wykorzystywał metody jakościowe, m.in. Test Apercepcji Tematycznej (TAT), oparty na interpretacji opowieści biograficznych i motywów. 🔹 Erik Erikson • twórca psychospołecznej teorii rozwoju, • znany z psychobiografii (np. Martin Luther, Gandhi), • analizował życie wybitnych postaci, aby pokazać, jak kryzysy rozwojowe i kontekst kulturowy wpływają na tożsamość. ➡️ Wspólnym mianownikiem obu podejść jest zainteresowanie biografią jednostki i jej interpretacją psychologiczną, a nie badania eksperymentalne czy psychometria. Dalej
Zasada fikcyjnego finalizmu jest kluczowym pojęciem w psychologii indywidualnej Alfreda Adlera. Adler zakładał, że ludzkie zachowanie jest ukierunkowane na cele, które często mają charakter fikcyjny, czyli: • nie muszą być realnie osiągalne, • nie muszą być w pełni uświadamiane, • pełnią funkcję organizującą i motywującą zachowanie. Zgodnie z Adlerem: • człowiek działa „jak gdyby” dążył do określonego ideału (np. doskonałości, mocy, przezwyciężenia niższości), • to wyobrażony cel końcowy, a nie przeszłe popędy, kieruje zachowaniem, • motywacja ma charakter teleologiczny (celowy), a nie mechanicznie determinowany. ➡️ Dlatego to Alfred Adler jest autorem idei, że motywację opisuje zasada fikcyjnego finalizmu Dalej
W teorii społeczno-poznawczej Bandury kluczowym mechanizmem regulującym zachowanie jest poczucie własnej skuteczności (self-efficacy), czyli przekonanie jednostki, że: • potrafi wykonać określone działanie, • jest w stanie poradzić sobie z wymaganiami sytuacji, • może skutecznie wpływać na przebieg zdarzeń. Bandura wykazał, że: • ludzie nie działają tylko na podstawie obiektywnych umiejętności, • lecz na podstawie tego, co myślą o swoich możliwościach. Dalej
To William James jako pierwszy w psychologii w sposób systematyczny rozróżnił dwa aspekty Ja: 1. Ja podmiotowe (I) 2. Ja przedmiotowe (Me) 🔹 Ja podmiotowe (I) W ujęciu Jamesa Ja podmiotowe to: • aktywny podmiot doświadczenia, • „ten, kto poznaje, myśli, działa”, • źródło ciągłości doświadczenia i poczucia sprawstwa, • nie jest treścią poznania, lecz procesem. James pisał, że I jest tym, co: • obserwuje, • myśli, • doświadcza, a więc warunkiem możliwości świadomości siebie. 🔹 Ja przedmiotowe (Me) To wszystko, co człowiek może o sobie pomyśleć (ciało, role społeczne, cechy, wartości). ➡️ Pojęcie Ja podmiotowego (I) zostało więc wprowadzone właśnie przez Williama Jamesa i stanowi fundament późniejszych koncepcji Ja. Dalej
Hazel Rose Markus jest autorką poznawczej koncepcji Ja, w której Ja traktowane jest jako system reprezentacji poznawczych, aktywowanych zależnie od sytuacji. W jej ujęciu: 🔹 Schematy Ja (self-schemas) • są poznawczymi strukturami wiedzy o sobie, • organizują przetwarzanie informacji odnoszących się do Ja, • wpływają na uwagę, pamięć i interpretację doświadczeń. 🔹 Ja możliwe (possible selves) • to wyobrażenia tego, kim jednostka może się stać, • obejmują Ja pożądane i Ja obawiane, • pełnią funkcję motywacyjną i regulacyjną zachowania. 🔹 Ja robocze (working self-concept) • to aktualnie aktywizowana część wiedzy o sobie, • zmienna, zależna od kontekstu sytuacyjnego, • wyjaśnia zmienność zachowania w różnych sytuacjach. ➡️ Cały ten aparat pojęciowy (schematy Ja, Ja możliwe, Ja robocze) jest charakterystyczny wyłącznie dla koncepcji Hazel Rose Markus. Dalej
Autowaloryzacja (self-enhancement) to proces regulacyjny Ja, którego główną funkcją jest ochrona i wzmacnianie pozytywnej samooceny. Obejmuje on tendencję do: • postrzegania siebie w korzystnym świetle, • interpretowania informacji o sobie w sposób pozytywny, • minimalizowania lub racjonalizowania informacji zagrażających obrazowi Ja. W materiałach dotyczących funkcji Ja podkreśla się, że autowaloryzacja: • nie służy obiektywnej prawdzie o sobie, • lecz dobrostanowi psychicznemu i stabilności obrazu Ja. ➡️ Dlatego jej podstawową funkcją jest umacnianie i podtrzymywanie pozytywnego obrazu siebie. Dalej
W badaniach osobowości często stosuje się klasyfikację LOTS (wg Raymonda Cattella), która wyróżnia różne źródła danych: • L-data (Life records) – dane z dokumentów i zachowań w naturalnym środowisku • O-data (Observer data) – dane pochodzące od obserwatorów • T-data (Test data) – dane z testów psychologicznych • S-data (Self-report data) – dane samoopisowe O-data obejmują: • oceny dokonywane przez nauczycieli, rodziców, współpracowników, klinicystów, • obserwacje zachowania w sytuacjach naturalnych lub ustrukturyzowanych, • opisy cech i zachowań jednostki widziane „z zewnątrz”. ➡️ Dlatego observer data (O) to dane pochodzące od obserwatorów, a nie samoopisy czy testy. Dalej
Uzasadnienie (na podstawie metodologii psychologii i badań osobowości) Podejście nomotetyczne koncentruje się na: • formułowaniu ogólnych praw i regularności, • badaniu cech wspólnych dla wszystkich ludzi, • poszukiwaniu uniwersalnych zależności między zmiennymi. Jest ono charakterystyczne dla: • badań ilościowych, • statystyki i uogólnień, • teorii cech i modeli strukturalnych osobowości. ➡️ Dlatego poszukiwanie praw dotyczących wszystkich ludzi jest istotą podejścia nomotetycznego. Dalej
Badania eksperymentalne i laboratoryjne charakteryzują się: • wysokim stopniem kontroli warunków, • precyzyjną operacjonalizacją zmiennych, • stosowaniem standaryzowanych procedur pomiaru, • możliwością dokładnego, obiektywnego zapisu danych (np. czasu reakcji, liczby błędów, wskaźników fizjologicznych). Dzięki temu: ➡️ dane są niezależne od subiektywnych ocen badanych, ➡️ możliwa jest replikacja badania, ➡️ zwiększa się rzetelność i trafność pomiaru. To właśnie obiektywny zapis danych jest jedną z głównych zalet podejścia eksperymentalnego. Dalej
Podejście idiograficzne koncentruje się na: • dogłębnym opisie i analizie jednostki, • badaniu niepowtarzalności osoby, jej historii życia, doświadczeń i kontekstu, • zrozumieniu funkcjonowania konkretnego człowieka, a nie tworzeniu uogólnień. Jest ono charakterystyczne m.in. dla: • studiów przypadku, • analiz biograficznych, • podejść klinicznych i jakościowych. ➡️ Dlatego podejście, w którym szczegółowo bada się pojedynczą osobę, to podejście idiograficzne. Dalej
Dzieło „O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt” (The Expression of the Emotions in Man and Animals, 1872) zostało napisane przez Karola Darwina. W tej pracy Darwin: • analizował ekspresję emocji (mimika, gesty, postawa ciała), • porównywał ludzi i zwierzęta, • wykazywał ewolucyjną ciągłość emocji, • argumentował, że ekspresja emocji ma biologiczne i adaptacyjne podstawy. Książka ta jest: • jednym z fundamentów psychologii emocji, • podstawą późniejszych badań nad uniwersalnością ekspresji emocjonalnej (np. Ekman). ➡️ Dlatego poprawną odpowiedzią jest Karol Darwin. Dalej
Jerome Kagan w swoich badaniach nad temperamentem niemowląt i małych dzieci wyróżnił dwa podstawowe profile reaktywności temperamentalnej: 🔹 Dzieci zahamowane (inhibited) • reagują lękiem, niepewnością i wycofaniem na nowe bodźce (ludzi, sytuacje), • wykazują wysoką reaktywność fizjologiczną (np. przyspieszone tętno), • w późniejszym rozwoju są bardziej podatne na lękliwość i introwersję. 🔹 Dzieci niezahamowane (uninhibited) • reagują na nowość zainteresowaniem i aktywnością, • są bardziej towarzyskie, ekspansywne i śmiałe, • cechują się niższą reaktywnością lękową. Kagan podkreślał, że: • te profile są wcześnie obserwowalne (już w niemowlęctwie), • mają biologiczne podstawy, • mogą przewidywać późniejsze cechy osobowości. ➡️ Dlatego poprawna odpowiedź to zahamowany i niezahamowany. Dalej
W genetyce zachowania: • Metoda selektywnej hodowli polega na celowym krzyżowaniu osobników o określonych cechach (np. wysokiej reaktywności, agresji, uczenia się), aby sprawdzić dziedziczność zachowania w kolejnych pokoleniach. • Ze względów etycznych i praktycznych metoda ta może być stosowana wyłącznie u zwierząt. Pozostałe metody: • metoda bliźniąt – stosowana u ludzi, • metoda adopcyjna – stosowana u ludzi, • metoda korelacyjna – ogólna metoda statystyczna, nie specyficzna dla zwierząt. Dalej
Teoria inwestycji rodzicielskich (Robert Trivers) zakłada, że płeć, która ponosi większe koszty biologiczne i czasowe związane z rozrodem, będzie bardziej selektywna w doborze partnera i bardziej zaangażowana w opiekę nad potomstwem. U ludzi: • kobiety inwestują więcej biologicznie (ciąża, poród, laktacja), • często także więcej czasowo i energetycznie w opiekę nad dzieckiem, • co prowadzi do różnic w strategiach reprodukcyjnych kobiet i mężczyzn. ➡️ Teoria ta bezpośrednio formułuje tezę o większym wkładzie rodzicielskim kobiet Dalej
W teorii konstruktów osobistych Kelly zakładał, że człowiek funkcjonuje jak „naukowiec”, który: • tworzy konstrukty (osobiste pojęcia, wymiary), • używa ich do interpretowania, przewidywania i rozumienia rzeczywistości, • stale je weryfikuje i modyfikuje na podstawie doświadczeń. Konstrukt u Kelly’ego: • ma charakter poznawczy, a nie cechowy, • jest zwykle dwubiegunowy (np. uczciwy–nieuczciwy, aktywny–bierny), • porządkuje doświadczenie i nadaje mu sens. ➡️ Dlatego konstrukt to idea lub kategoria poznawcza służąca interpretacji rzeczywistości, a nie cecha osobowości czy mechanizm obronny. Dalej
George A. Kelly sformułował zasadę alternatywizmu konstruktywnego, zgodnie z którą: • rzeczywistość może być interpretowana na wiele alternatywnych sposobów, • nie istnieje jedna, obiektywnie „słuszna” teoria wyjaśniająca świat, • wartość teorii polega na jej użyteczności w przewidywaniu zdarzeń, a nie na absolutnej prawdziwości. Kelly zakładał, że ludzie – podobnie jak naukowcy – tworzą i testują różne konstrukty poznawcze, a w razie potrzeby mogą je zastępować innymi, bardziej adekwatnymi. ➡️ To właśnie ta idea nosi nazwę alternatywizmu konstruktywnego i jest jednym z fundamentów jego teorii. Dalej
U George’a Kelly’ego konstrukt przedsłowny (subverbalny): • jest faktycznie używany w interpretacji doświadczeń, • nie jest wyrażalny słowami, • działa na poziomie przedwerbalnym / przedświadomym. Dalej
W teorii Kelly’ego człowiek funkcjonuje jak „naukowiec”, który tworzy i testuje system konstruktów osobistych służących interpretacji i przewidywaniu rzeczywistości. Patologia pojawia się wtedy, gdy: • system konstruktów jest sztywny, • nieadekwatny do doświadczeń, • nie podlega rewizji mimo napływu nowych danych, • prowadzi do błędnych przewidywań i dezadaptacyjnego funkcjonowania. ➡️ Dlatego u Kelly’ego patologia to zaburzone funkcjonowanie systemu konstruktów, a nie konflikt popędów czy brak wzmocnień. Dalej
W koncepcji Alberta Bandury modelowanie oznacza uczenie się poprzez obserwowanie zachowania innych osób (modeli) oraz konsekwencji tych zachowań. Bandura wykazał, że: • jednostka może nauczyć się nowego zachowania bez bezpośredniego wzmocnienia, • wystarczy obserwacja modela (np. rodzica, nauczyciela, bohatera medialnego), • kluczowe są procesy: uwagi, zapamiętywania, odtwarzania i motywacji. ➡️ Dlatego modelowanie = uczenie się przez obserwację. Dalej
Walter Mischel w klasycznej pracy Personality and Assessment (1968) wykazał, że: • stałe cechy osobowości słabo przewidują konkretne zachowanie, • zachowanie człowieka silnie zależy od sytuacji, • korelacje między cechami a zachowaniem są często niskie (tzw. „personality coefficient”). To była bezpośrednia krytyka: ➡️ modelu cechowego, który zakładał względną stałość i ogólną przewidywalność zachowania na podstawie cech. W odpowiedzi na tę krytykę Mischel zaproponował później: • poznawczo-afektywny system osobowości (CAPS), • ujęcie „jeśli–to” (zachowanie zależne od sytuacji). Dalej
Albert Bandura sformułował koncepcję wzajemnego determinizmu (reciprocal determinism), zgodnie z którą funkcjonowanie człowieka jest wynikiem dynamicznych, dwukierunkowych oddziaływań trzech elementów: 1. czynniki osobowe (poznawcze, emocjonalne, przekonania, oczekiwania – czyli to, co w testach bywa skrótowo nazywane „osobowością”), 2. zachowanie, 3. środowisko. Każdy z tych elementów: • wpływa na pozostałe, • jednocześnie sam podlega ich wpływowi. ➡️ Człowiek nie jest ani wyłącznie kształtowany przez środowisko, ani całkowicie autonomiczny — jest aktywnym współtwórcą własnego zachowania. Dalej
Bandura podkreślał samoregulację zachowania. Oznacza to, że ludzie: • porównują własne działania z wewnętrznymi (zinternalizowanymi) standardami, • dokonują samooceny (satysfakcja / niezadowolenie), • uruchamiają samowzmocnienia lub sankcje wewnętrzne (np. poczucie dumy, wstydu). Wzmocnienia zewnętrzne i normy społeczne mogą wpływać na uczenie się, ale ocena własnego zachowania w ujęciu Bandury opiera się przede wszystkim na standardach, które jednostka przyswoiła i uczyniła własnymi. Dalej
W poznawczym ujęciu osobowości Nancy Cantor i John Kihlstrom traktują wiedzę o sobie jako zorganizowany system przekonań i reprezentacji. Ten zbiór poglądów, przekonań i informacji o sobie określają właśnie mianem koncepcji siebie (self-concept). • Koncepcja siebie obejmuje m.in. przekonania o cechach, rolach, kompetencjach i wartościach jednostki. • Ja realne i Ja idealne to elementy/odmiany treści w obrębie koncepcji siebie, a nie nazwa całego zbioru. • Rodzina Ja odnosi się do idei wielu reprezentacji Ja (różne „Ja” w różnych kontekstach), ale nie jest terminem użytym tu jako nazwa całości. Dalej
Aaron Beck, twórca terapii poznawczej, zakładał, że źródłem problemów psychicznych (zwłaszcza depresji i zaburzeń lękowych) są zniekształcone procesy poznawcze, a nie popędy czy brak wzmocnień. Kluczowe elementy jego modelu to: • automatyczne myśli – szybkie, mimowolne, często negatywne interpretacje sytuacji („jestem beznadziejna”), • dysfunkcjonalne założenia i schematy – głębokie przekonania o sobie, świecie i przyszłości, • negatywne samookreślenia – element tzw. triady poznawczej Becka (Ja – świat – przyszłość). To one prowadzą do: • błędnej interpretacji doświadczeń, • utrwalania objawów emocjonalnych, • dezadaptacyjnych zachowań. Dalej
W teorii rozbieżności Ja Higginsa rozbieżności między Ja realnym, Ja idealnym i Ja powinnościowym mają charakter poznawczy i prowadzą do specyficznych stanów emocjonalnych. U Rogersa rozbieżność Ja pełni funkcję mechanizmu obronnego, a nie poznawczego. Dalej
W teorii społeczno-poznawczej patologia: • nie jest skutkiem popędów ani konfliktów intrapsychicznych, • wynika z dysfunkcyjnego przetwarzania poznawczego oraz zaburzeń samoregulacji. Do kluczowych przejawów patologii zalicza się: • zniekształcone przekonania o sobie i świecie, • niskie poczucie własnej skuteczności (self-efficacy), • nieskuteczne standardy samoregulacji, • brak adekwatnego samowzmocnienia lub nadmierne samokaranie, • trudności w uczeniu się na podstawie doświadczeń i obserwacji. Bandura podkreślał, że jednostka aktywnie interpretuje sytuacje, a patologia pojawia się wtedy, gdy: ➡️ system przekonań i regulacji zachowania przestaje być adaptacyjny. Dalej
Dane T (testowe) to: • wyniki standaryzowanych testów psychologicznych, • dane z zadań eksperymentalnych, • sytuacje testowe zaprojektowane tak, aby wywołać określone zachowanie w kontrolowanych warunkach. Dalej
Podejście idiograficzne koncentruje się na: • jednostce jako całości, • jej unikalnych, indywidualnych cechach, • opisach prywatnych i niepowtarzalnych aspektów funkcjonowania. Celem tego podejścia jest dogłębne zrozumienie konkretnej osoby, a nie formułowanie praw ogólnych. Dalej
Badania korelacyjne umożliwiają: • jednoczesne ujmowanie wielu zmiennych, • analizę współwystępowania i związków między nimi w warunkach naturalnych, • pracę na dużych zbiorach danych (np. kwestionariusze, skale, baterie testów). To właśnie szeroki zakres zmiennych (a nie ich ścisła kontrola) jest ich kluczową zaletą. Dalej
Franz Joseph Gall był twórcą frenologii – koncepcji zakładającej, że: • określone cechy psychiczne i zdolności są zlokalizowane w konkretnych obszarach mózgu, • kształt i wypukłości czaszki pozwalają wnioskować o cechach osobowości. Z perspektywy współczesnej nauki frenologia jest uznawana za pseudonaukę, ponieważ: • nie miała rzetelnych podstaw empirycznych, • błędnie łączyła anatomię czaszki z cechami psychicznymi. Dalej
Uzasadnienie (klasyfikacja danych w psychologii osobowości: S–T–O–L) • S (Self-report) – dane samoopisowe, pochodzące bezpośrednio od osoby badanej (np. kwestionariusze, ankiety, wywiady, skale samooceny). • T (Test data) – dane z testów i zadań eksperymentalnych. • O (Observer data) – dane od obserwatorów (np. nauczycieli, sędziów). • L (Life data) – dane z życia (np. dokumenty, historia zdarzeń). ➡️ Skoro informacje dostarcza sama osoba badana, są to dane S. Dalej
Ernst Kretschmer – twórca typologii konstytucjonalnej (leptosomik, piknik, atletyk) i powiązań między budową ciała a temperamentem i podatnością na zaburzenia psychiczne. • William H. Sheldon – autor koncepcji somatotypów (ektomorfik, mezomorfik, endomorfik) i ich związków z cechami temperamentu. Obaj badacze: • łączyli cechy fizyczne (konstytucję ciała) z cechami temperamentalnymi, • są klasycznymi nazwiskami przy pytaniach o temperament a budowę ciała. Dalej
Uzasadnienie (genetyka zachowania) Genetyka zachowania bada udział czynników genetycznych i środowiskowych w kształtowaniu cech i zachowań. Klasyczny zestaw metod obejmuje: • metodę bliźniąt (porównanie bliźniąt jedno- i dwujajowych), • metodę adopcyjną (rozdzielenie wpływów genów i środowiska), • metodę selektywnej hodowli (stosowaną u zwierząt). To właśnie te metody pozwalają wnioskować o dziedziczności zachowań. Dalej
Serotonina jest neuroprzekaźnikiem regulującym nastrój i poczucie dobrostanu („dobrego samopoczucia”). Dalej
George A. Kelly traktował człowieka jako „naukowca”, który: • aktywnie interpretuje rzeczywistość, • tworzy konstrukty poznawcze służące rozumieniu i przewidywaniu zdarzeń, • modyfikuje je na podstawie doświadczenia. To ujęcie: • koncentruje się na procesach poznawczych (interpretacja, przewidywanie), • nie odwołuje się do popędów (psychoanaliza) ani do wzmocnień (behawioryzm), • lokuje teorię Kelly’ego jednoznacznie w nurcie poznawczym (często określanym też jako poznawczo-konstruktywistyczny). Dalej
Zdaniem Kelly’ego każda teoria ma swój …….............................wyznaczający obszar zjawisk, do których się odnosi.
W teorii Kelly’ego konstrukt, który dla systemu konstruktów nie jest podstawowy i może być zamieniony bez poważnych konsekwencji dla reszty systemu, to konstrukt
George A. Kelly stworzył test siatki repertuarowej jako narzędzie do: • identyfikowania konstruktów osobistych jednostki, • badania, jak dana osoba postrzega siebie i innych, • analizy struktury systemu konstruktów (podobieństwa, różnice, biegunowość). Dalej
Albert Bandura wprowadził pojęcie modelowania (modeling) na określenie: • uczenia się poprzez obserwację zachowania innych osób (modeli), • bez konieczności bezpośredniego wzmocnienia, • z udziałem procesów poznawczych (uwaga, zapamiętywanie, odtwarzanie, motywacja). Dalej
Mischel udowodnił w swoich badaniach istnienia silnego związku między odroczeniem gratyfikacji I .........
W badaniach nad odraczaniem gratyfikacji (tzw. marshmallow test) Mischel wykazał, że: • kluczowa jest zdolność samokontroli i samoregulacji, • dzieci stosujące skuteczne strategie poznawcze (np. odwracanie uwagi) potrafiły dłużej czekać na nagrodę, Dalej
W podejściu społeczno – poznawczym to, co osoba przewiduje, że wystąpi jako rezultat określonego zachowania w określonej sytuacji nazywane jest
W podejściu społeczno–poznawczym: • ludzie przewidują konsekwencje swoich działań, • te przewidywania wpływają na wybór zachowania, jego intensywność i wytrwałość. Oczekiwanie rezultatu oznacza: • przekonanie, jakie skutki przyniesie dane zachowanie w konkretnej sytuacji (np. „jeśli to zrobię, to stanie się X”). Dalej
Zdaniem Aarona Becka problemy psychiczne spowodowane są automatycznymi myślami, negatywnymi samookreśleniami i ....
W modelu poznawczym Becka źródłem zaburzeń psychicznych są: • automatyczne myśli (szybkie, negatywne interpretacje sytuacji), • negatywne samookreślenia (dotyczące Ja), • dysfunkcjonalne założenia / schematy poznawcze – głębokie przekonania o sobie, świecie i przyszłości (element triady poznawczej Becka). To one prowadzą do utrwalania negatywnych emocji i zachowań. Dalej
Trening odporności na stres (Stress Inoculation Training – SIT) został opracowany przez Donalda Meichenbauma w nurcie poznawczo-behawioralnym. Zakłada on: • przygotowanie jednostki na stres poprzez stopniową „inokulację”, • pracę nad dialogiem wewnętrznym, • uczenie strategii radzenia sobie (poznawczych i behawioralnych), • wzmacnianie poczucia kontroli i skuteczności. Dalej
• Ernst Kretschmer – typologia konstytucjonalna (leptosomik, piknik, atletyk) i ich związki z temperamentem oraz podatnością na zaburzenia. • William H. Sheldon – somatotypy (ektomorfik, mezomorfik, endomorfik) i odpowiadające im cechy temperamentalne. Dalej
65. Arnold Buss i Robert Ploomin określii cztery wymiary temperamentu: aktywność, towarzyskość, impulsywność i
W biologiczno-rozwojowej koncepcji temperamentu Bussa i Plomina wyróżniono cztery podstawowe, względnie wrodzone wymiary temperamentu (model EASI): • E – Emotionality (emocjonalność) • A – Activity (aktywność) • S – Sociability (towarzyskość) • I – Impulsivity (impulsywność) Dalej
Systematyczna desensytyzacja (Joseph Wolpe) to technika terapeutyczna, która: • opiera się na przeciwwarunkowaniu, • polega na łączeniu bodźca lękowego z reakcją relaksacji, • stopniowo wygasza reakcję lękową. Zakłada się, że: ➡️ lęk i relaksacja są reakcjami antagonistycznymi – nie mogą współwystępować. Dalej
• Noam Chomsky • ostro krytykował behawioryzm Skinnera (m.in. recenzja Verbal Behavior), • wskazywał na niewystarczalność wyjaśnień opartych wyłącznie na wzmocnieniach, • podkreślał rolę struktur umysłowych i poznawczych. • Carl Rogers • przedstawiciel psychologii humanistycznej, • bronił wolnej woli, autonomii i podmiotowości człowieka, • krytykował redukowanie zachowania do kontroli środowiskowej. • Daniel Dennett • filozof umysłu, • krytykował skrajny behawioryzm i uproszczone rozumienie wolnej woli, • analizował wolną wolę w kontekście świadomości i intencjonalności. Dalej
W ujęciu George’a A. Kelly’ego patologia: • nie wynika z konfliktów popędowych ani deficytów wzmocnień, • pojawia się wtedy, gdy system konstruktów osobistych jest sztywny, nieadekwatny lub niespójny, • uniemożliwia trafne przewidywanie i interpretację doświadczeń. Dalej
W teorii Alberta Bandury modelowanie oznacza: • nabywanie nowych zachowań poprzez obserwowanie innych osób (modeli), • bez konieczności bezpośredniego wzmocnienia, • z udziałem procesów poznawczych (uwaga, zapamiętywanie, odtwarzanie, motywacja). Dalej
Walter Mischel w klasycznej pracy Personality and Assessment (1968) wykazał, że: • stałe cechy osobowości słabo przewidują konkretne zachowanie, • zachowanie człowieka jest silnie zależne od sytuacji, • korelacje między cechami a zachowaniem są niskie (tzw. personality coefficient). Dalej
Zdaniem Bandury, proces zmiany obejmuje nabywanie nowych wzorców zachowania, przekonań i umiejętności
W nurcie społeczno–poznawczym (Bandura) wykazano, że: • media mogą pełnić rolę modeli zachowań, • obserwowanie prospołecznych wzorców (współpraca, pomoc, empatia) prowadzi do zwiększenia częstości takich zachowań u odbiorców, • jednocześnie zmniejsza poziom agresji. Modelowanie prospołeczne było wykorzystywane m.in. w: • programach edukacyjnych dla dzieci, • kampaniach społecznych, • profilaktyce przemocy. Dalej
W psychologii osobowości konstrukty cechowe pełnią klasyczne funkcje naukowe: • opis – porządkowanie i klasyfikowanie różnic indywidualnych, • predykcja – przewidywanie zachowania w określonych sytuacjach, • wyjaśnianie – interpretowanie, dlaczego jednostki zachowują się w określony sposób. Dalej
W dwuwymiarowym modelu Eysencka (ekstrawersja–introwersja × stabilność–neurotyczność): • melancholik charakteryzuje się: • wysoką neurotycznością (niezrównoważeniem emocjonalnym), • introwersją. Dlatego melancholik lokuje się w ćwiartce: ➡️ introwersja + niezrównoważenie emocjonalne. Dalej
W modelu Wielkiej Piątki (zwłaszcza w ujęciu Costa i McCrae): • Ekstrawersja obejmuje m.in. takie facety, jak: • serdeczność (warmth), • asertywność (assertiveness), • towarzyskość, aktywność, poszukiwanie stymulacji. Serdeczność dotyczy ciepła i otwartości w relacjach, asertywność — śmiałości, dominacji i inicjatywy społecznej. Obie cechy są więc klasycznymi składnikami ekstrawersji, a nie ugodowości. Dalej
Z badan w obszarze psychologii zdrowia wynika, że dłużej żyją osoby uzyskujące wyższe wyniki w czynniku
Badania longitudinalne w psychologii zdrowia pokazują, że wysoka sumienność wiąże się z: • lepszą samokontrolą i samoregulacją, • zdrowszym stylem życia (dieta, aktywność, unikanie używek), • większą skłonnością do przestrzegania zaleceń lekarskich, • mniejszym ryzykiem zachowań ryzykownych. ➡️ W efekcie osoby bardziej sumienne żyją dłużej i chorują rzadziej. Dalej
Hans J. Eysenck zaproponował trójczynnikowy model osobowości (PEN), obejmujący: • P – Psychotyczność (np. impulsywność, nonkonformizm), • E – Ekstrawersję (vs introwersję), • N – Neurotyczność (stabilność vs labilność emocjonalna). Dalej
Jeśli pytanie dotyczy identyfikowania introwertyków i ekstrawertyków, EPI jest klasyczną odpowiedzią; 👉 jeśli dotyczy pełnej teorii PEN — EPQ. Dalej
Model sześcioczynnikowy HEXACO rozszerza Wielką Piątkę o dodatkowy wymiar: • Uczciwość–pokora (H), obejmujący m.in. szczerość, skromność, brak manipulacji i unikanie chciwości. Pozostałe czynniki to: Ekstrawersja, Emocjonalność, Ugodowość, Sumienność, Otwartość. Dalej
Francis Galton jako pierwszy systematycznie badał: • dziedziczność cech psychicznych (m.in. inteligencji), • różnice indywidualne, • wpływ czynników biologicznych (nature) w opozycji do środowiska (nurture). To on wprowadził i rozpowszechnił sam termin oraz problematykę „nature vs nurture”, inicjując jeden z najważniejszych sporów w psychologii i naukach o człowieku. Dalej
W słynnym eksperymencie „Mały Albert” (1920) John B. Watson i Rosalie Rayner pokazali, że: • emocje (np. lęk) nie muszą być wrodzone, • mogą zostać wyuczone przez skojarzenie bodźców. Neutralny bodziec (biały szczur) został skojarzony z bodźcem awersyjnym (głośny dźwięk), co doprowadziło do wyuczonej reakcji lękowej. ➡️ Oznacza to, że reakcja emocjonalna jest efektem warunkowania klasycznego. Dalej
Burrhus Frederic Skinner, przedstawiciel radykalnego behawioryzmu, twierdził, że: • zachowanie człowieka jest kontrolowane przez środowisko, • w szczególności przez historię wzmocnień i kar, • pojęcie wolnej woli jest iluzją – to środowisko „steruje” zachowaniem. To stanowisko stało się podstawą krytyki Skinnera (m.in. ze strony Rogersa, Chomsky’ego, Dennetta). Dalej
George A. Kelly opracował test siatki repertuarowej do: • identyfikowania konstruktów osobistych jednostki, • badania sposobu, w jaki osoba postrzega siebie i innych, • analizy struktury systemu konstruktów (podobieństw i różnic). Dalej
Termin personologia odnosi się do: • całościowego badania osoby jako podmiotu, • integracji procesów biologicznych, psychicznych i społecznych, • rozumienia człowieka jako jednostki niepowtarzalnej, a nie tylko zbioru cech. Pojęcie to było używane m.in. w kontekście teorii osobowości (np. Murray). Dalej
• W tym okresie dziecko zaczyna rozpoznawać siebie jako odrębny podmiot. • Klasycznym wskaźnikiem jest test lustra (rozpoznanie własnego odbicia). • Pojawia się używanie zaimków „ja”, „mój”, świadomość własnych działań i emocji. Dalej
W psychologii osobowości pytanie „co?” dotyczy: • jakie właściwości/cechy ma dana osoba, • jak są one zorganizowane i powiązane (struktura osobowości). Obejmuje więc m.in.: • cechy, dyspozycje, motywy, przekonania, • ich wzajemne relacje i hierarchię. Dalej
Struktura osobowości dotyczy: • jakie składniki tworzą osobowość (np. cechy, motywy, przekonania, Ja), • jak są one zorganizowane, • jakie relacje między nimi zachodzą (hierarchia, powiązania, spójność). Nie chodzi więc o dynamikę czy rozwój, lecz o wewnętrzną budowę i organizację osobowości. Dalej
Struktura osobowości dotyczy: • jakie składniki tworzą osobowość (np. cechy, motywy, przekonania, Ja), • jak są one zorganizowane, • jakie relacje między nimi zachodzą (hierarchia, powiązania, spójność). Nie chodzi więc o dynamikę czy rozwój, lecz o wewnętrzną budowę i organizację osobowości. Dalej
W wielu ujęciach (zwł. poznawczych i integracyjnych) osobowość traktuje się jako: • system wzajemnie powiązanych elementów (np. przekonań, konstruktów, Ja), • całość, która organizuje funkcjonowanie jednostki. Przykłady: • Kelly → system konstruktów osobistych • Bandura → system poznawczo-afektywny • Ja → system nadrzędny Dalej
Badanie zakonnic” (Snowdon i in.) miało charakter obserwacyjno-korelacyjny: • analizowano związki między cechami języka/afektu we wczesnych zapiskach a późniejszym zdrowiem poznawczym (np. ryzykiem demencji), • nie manipulowano zmiennymi (więc nie było to badanie laboratoryjne), • nie opierało się na kwestionariuszach sondażowych, • zawierało dane neuropatologiczne, ale typ badania pozostaje korelacyjny. Dalej
Znany twórca koncepcji potrzeb, który argumentował na rzecz stosowanie zarówno metod idio – jaki i nomotetycznych to
W stadium intymność vs izolacja: • kluczowym zadaniem rozwojowym jest zdolność do głębokich, bliskich relacji, • niepowodzenie w rozwiązaniu tego kryzysu prowadzi do: • izolacji, • trudności w tworzeniu trwałych więzi, • powierzchownych relacji interpersonalnych. ➡️ Powierzchowność relacji jest więc objawem nierozwiązania kryzysu intymności. Dalej
Archetypy to: • uniwersalne, pierwotne formy i obrazy obecne w nieświadomości zbiorowej, • wspólne wszystkim ludziom, niezależnie od kultury, • ujawniają się w mitach, snach, symbolach i fantazjach (np. Matka, Bohater, Cień). Dalej
W ujęciu Freuda: • infantylna seksualność jest normatywna (nie patologia), • konflikt (między id–ego–superego) jest powszechny, • objawy są skutkiem patologii, • patologia powstaje, gdy rozwój zostaje zatrzymany (fiksacja) lub następuje powrót do wcześniejszego stadium (regresja) wskutek nierozwiązanych konfliktów. Dalej
W podejściu Carla Rogersa celem terapii jest: • empatyczne rozumienie subiektywnego świata klienta, • stworzenie relacji opartej na akceptacji bezwarunkowej i autentyczności, • wspieranie samorozwoju i aktualizacji potencjału. Dalej
Carl Rogers wykorzystywał technikę Q-sort do badania: • obrazu Ja realnego, • Ja idealnego, • stopnia zgodności (kongruencji) między nimi. Q-sort pozwalał porównywać, jak osoba postrzega siebie przed i po terapii, co było kluczowe w podejściu skoncentrowanym na kliencie. Dalej
Henry Murray w swojej koncepcji potrzeb wyróżnił: • potrzeby pierwotne (biologiczne, wiscerogenne) – związane z funkcjonowaniem organizmu, • potrzeby wtórne (psychiczne, psychogenne) – związane z funkcjonowaniem psychicznym i społecznym (np. potrzeba osiągnięć, afiliacji). Dalej
Jean-Paul Sartre, przedstawiciel egzystencjalizmu, podkreślał: • świadomość jako źródło nadawania sensu, • nicość (néant) – możliwość negowania zastanego stanu rzeczy, • wolność człowieka jako fundamentalną cechę egzystencji, • odpowiedzialność za własne wybory i działania. Dalej
Teoria opanowania trwogi (Terror Management Theory – Greenberg, Pyszczynski, Solomon) zakłada, że: • ludzie mają silne pragnienie życia i samozachowania, • jednocześnie są świadomi nieuchronności śmierci, co wywołuje egzystencjalny lęk. Kultura, wartości i samoocena pełnią funkcję bufora chroniącego przed trwogą związaną z myślą o śmierci.
Teoria opanowania trwogi (Terror Management Theory – Greenberg, Pyszczynski, Solomon) zakłada, że: • ludzie mają silne pragnienie życia i samozachowania, • jednocześnie są świadomi nieuchronności śmierci, co wywołuje egzystencjalny lęk. Kultura, wartości i samoocena pełnią funkcję bufora chroniącego przed trwogą związaną z myślą o śmierci. Dalej
W ujęciu humanistycznym Rogersa patologia: • nie polega na „zaburzeniu” w sensie medycznym, • wynika z braku kongruencji między: • Ja realnym (tym, kim osoba jest), • Ja idealnym (tym, kim „powinna” lub „chciałaby” być). Duża rozbieżność prowadzi do: • napięcia, lęku, • obniżonej samooceny, • problemów w funkcjonowaniu. Dalej
Raymond B. Cattell opracował 16-czynnikową teorię osobowości oraz kwestionariusz 16PF, oparty na analizie czynnikowej cech. Dalej
Henry A. Murray: • wprowadził pojęcie personologii jako nauki o osobie, • podkreślał całościowe, integracyjne ujęcie osobowości, • łączył metody idiograficzne i nomotetyczne, • stworzył koncepcję potrzeb i presji (needs–presses). Dalej
Alfred Adler uważał, że: • agresja i dążenie do dominacji są często mechanizmem kompensacyjnym, • służą ukrywaniu poczucia niższości i bezradności, • zachowanie agresywne ma na celu odzyskanie poczucia mocy i znaczenia. Dalej
W modelu Carvera i Scheiera samoświadomość może mieć dwa podstawowe profile/kierunki ukierunkowania uwagi: • samoświadomość prywatna – koncentracja na wewnętrznych stanach, myślach, uczuciach, standardach, • samoświadomość publiczna – koncentracja na tym, jak jest się postrzeganym przez innych, na wizerunku społecznym. Te dwa profile różnicują sposób regulacji zachowania i reagowania na normy. Dalej
Psychologia osobowości podejmuje trzy sprawy: jednostkową niepowtarzalność, zróżnicowanie indywidualne, i
Psychologia osobowości interesuje się: • tym, co unikalne dla danej osoby (idiograficzne), • różnicami między ludźmi (nomotetyczne), • ogólnymi prawami i mechanizmami, które rządzą funkcjonowaniem osobowości u wszystkich ludzi. Dalej
W psychologii osobowości pytanie „dlaczego?” odnosi się do: • źródeł zachowania (motywów, potrzeb, popędów, celów), • mechanizmów regulujących działanie (np. konflikty, procesy samoregulacji), • dynamiki osobowości – tego, co napędza i podtrzymuje zachowanie. Dalej
Steven Pinker podkreśla biologiczne i ewolucyjne podstawy umysłu i osobowości (m.in. adaptacje psychiczne, dobór naturalny). Choć jego podejście bywa łączone z myśleniem socjobiologicznym, w kluczowych opracowaniach akcentuje perspektywę ewolucyjną jako ramę wyjaśniającą. Dalej
W teoriach społeczno-poznawczych (Bandura, Mischel, Kelly): • osobowość nie jest zbiorem stałych cech, • kluczowe są wewnętrzne procesy przetwarzania informacji oraz regulacji emocji i zachowania, • analizuje się m.in. przekonania (np. o własnej skuteczności), oczekiwania, cele, interpretacje sytuacji. Dalej
W „badaniu zakonnic” (Snowdon i in.) wykazano, że: • pozytywny afekt emocjonalny wyrażany we wczesnych autobiografiach • wiązał się z dłuższym życiem oraz • niższym ryzykiem chorób neurodegeneracyjnych (np. choroby Alzheimera) w późnej dorosłości. Dalej
Ukryte wskazówki (np. mimika, ton głosu, gesty) mogą nieświadomie wpływać na zachowanie badanych. Procedura podwójnie ślepa: • eliminuje oczekiwania eksperymentatora, • zapobiega przekazywaniu ukrytych sygnałów badanym, • chroni przed efektem Rosenthala i zjawiskiem „Mądrego Hansa”. Dalej
W koncepcji Alfreda Adlera kluczowym pojęciem jest: • poczucie niepełnowartościowości, które • stanowi motywację do kompensacji, rozwoju i dążenia do mocy/wyższości. Dalej
ABS (Adult Attachment / Ainsworth–Bowlby System / Strange Situation – w zależności od nazewnictwa w materiałach) odnosi się do więzi przywiązania, która klasycznie była badana w relacji matka–dziecko (Ainsworth, Bowlby). To ta relacja stanowiła podstawę operacjonalizacji stylów przywiązania. Dalej
Podejście fenomenologiczne koncentruje się na: • subiektywnym, świadomym doświadczeniu jednostki, • tym, jak świat jest przeżywany i interpretowany przez osobę, • „świecie przeżywanym” (Lebenswelt), a nie obiektywnych faktach samych w sobie. Dalej
„Trzy twarze Ewy” to klasyczny opis kliniczny przypadku osoby: • u której występowały różne, wyraźnie odrębne osobowości, • z lukami w pamięci między stanami, • co dziś klasyfikuje się jako dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (DID). Jest to również studium przypadku (case study), często omawiane w kontekście: • dysocjacji, • traumy, • psychopatologii osobowości. Dalej
W teorii Rogersa wyróżnia się dwie kluczowe zgodności/rozbieżności: 1. między Ja realnym a Ja idealnym, 2. między obrazem Ja a bieżącym (codziennym) doświadczeniem. ➡️ Patologia = inkongruencja między tym, jak osoba doświadcza świata, a tym, jak postrzega siebie. Dalej
Maslow podkreślał, że: • społeczeństwo, instytucje, normy i role społeczne mogą hamować rozwój, • sztywne hierarchie, presja konformizmu, systemy kontroli blokują samorealizację, • potencjał jednostki często nie jest problemem biologicznym, lecz społeczno-kulturowym. To właśnie struktury społeczne, a nie sama natura człowieka, są główną barierą rozwoju. Dalej
Logoterapia: • łączy egzystencjalne problemy (sens życia, cierpienie, śmierć), • z empirycznym / klinicznym podejściem psychologicznym, • koncentruje się na doświadczeniu sensu jako podstawowym motywie człowieka. Dlatego bywa wskazywana jako klasyczny przykład psychologii egzystencjalnej o charakterze empirycznym/terapeutycznym, czyli eksperymentalno-egzystencjalnej w ujęciu dydaktycznym. Dalej
• stałość – cechy są względnie trwałe w czasie i sytuacjach, • odrębność – cechy różnicują ludzi między sobą (indywidualność). To rozumienie odnosi się do funkcji pojęcia cechy w psychologii osobowości, a nie do oceniania. Dalej
Teoria inwestycji rodzicielskiej zakłada, że: • płeć, która ponosi większe koszty biologiczne i opiekuńcze (u ludzi – kobiety: ciąża, poród, karmienie), • jest bardziej selektywna w doborze partnera, • ponieważ wybór partnera ma większe konsekwencje ewolucyjne. Dlatego teoria ta wyjaśnia, dlaczego kobiety są bardziej wymagające w doborze partnera niż mężczyźni. Dalej
Robert Hogan zakładał, że człowiek jest z natury istotą społeczną, a osobowość: • kształtuje się w kontekście relacji interpersonalnych, • służy realizacji dwóch kluczowych motywów: • get along – potrzeba bycia akceptowanym, utrzymywania relacji, • get ahead – potrzeba osiągania statusu i wpływu. Dlatego fundamentem natury ludzkiej są specyficzne potrzeby społeczne, a nie popędy biologiczne czy cechy izolowane od kontekstu. Dalej
W Teorii Opanowania Trwogi (TMT): • napięcie powstaje z konfliktu między: • pragnieniem życia / samozachowania • świadomością nieuchronnej śmierci • to właśnie ten konflikt generuje trwogę egzystencjalną, którą następnie „buforują” kultura i samoocena. Dalej
W koncepcji Abrahama Maslowa: • motywacja deficytowa (D-motywacja) → wynika z braku (np. potrzeby fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności, szacunku), • motywacja wzrostowa (B-motywacja) → dotyczy rozwoju, samorealizacji, realizowania potencjału. Motywacja wzrostowa pojawia się dopiero wtedy, gdy potrzeby deficytowe są względnie zaspokojone. Dalej
