Struktura wiedzy (np. schemat, stereotyp) wpływa na przetwarzanie informacji tylko wtedy, gdy: została wykształcona (czyli istnieje w umyśle), jest zaktywizowana (czyli została uruchomiona w danym momencie), oraz stosowalna do sytuacji (czyli pasuje do kontekstu). Nie wystarczy tylko jej posiadanie — musi być "gotowa do użycia" w danym kontekście. Dalej
Wyjaśnienie: Aktywizacja percepcyjna zachodzi po odebraniu bodźca — następuje na poziomie reakcji na coś już zauważonego. Aktywizacja przedpercepcyjna to uprzednie nastawienie, które wpływa na to, co w ogóle zostanie zauważone (czyli działa zanim bodziec zostanie świadomie odebrany). To istotne rozróżnienie np. w badaniach nad uwagą i torowaniem poznawczym. Dalej
Wyjaśnienie: Wszystkie trzy pojęcia należą do struktur poznawczych, czyli organizacji wiedzy w umyśle: Schematy – ogólne reprezentacje wiedzy o świecie (np. „jak wygląda restauracja”). Stereotypy – schematy dotyczące grup społecznych. Skrypty – schematy zdarzeń, np. „co się dzieje w czasie wizyty u lekarza”. Dalej
Efekt solisty (ang. solo status effect) polega na tym, że osoba wyróżniająca się w grupie (np. jedyna kobieta w grupie mężczyzn) jest postrzegana jako bardziej reprezentatywna dla swojej kategorii społecznej — mimo że jest wyjątkiem. To paradoksalny efekt uogólnienia na podstawie wyjątków. Dalej
Umysłowa struktura organizująca wiedzę o świecie, ludziach, obiektach i zdarzeniach. Schematy pomagają interpretować nowe informacje, ułatwiają zapamiętywanie i kierują uwagą. Mogą dotyczyć np. ról społecznych, sytuacji życiowych czy cech osób.
Typowej sekwencji zdarzeń w określonej sytuacji. Na przykład: skrypt "wizyta w restauracji" obejmuje takie elementy jak wejście, zamówienie, jedzenie, płacenie. Skrypty ułatwiają przewidywanie i rozumienie zachowań w znanych kontekstach.
Proces uprzedniego nastawienia umysłu, który wpływa na to, co zostanie zauważone i jak zostanie zinterpretowane, jeszcze zanim bodziec zostanie świadomie odebrany. Działa automatycznie i często nieświadomie, torując określone informacje zgodne z aktywnymi schematami czy oczekiwaniami.
Przedpercepcyjny: Przed wejściem do nowej sali powiedziano Ci, że spotkanie będzie miało charakter wykładu — już wtedy aktywizuje się schemat „wykład”, który wpłynie na to, jak zauważysz i zinterpretujesz sytuację, zanim jeszcze coś zobaczysz.
Percepcyjny: Po wejściu do sali wykładowej widzisz tablicę, krzesła ustawione w rzędach i osobę stojącą przy biurku — na tej podstawie aktywizuje się schemat „wykład”, ponieważ bodźce percepcyjne (wzrokowe) go wyzwalają.
Przykład: Automatyczny: Rozpoznawanie twarzy znajomej osoby w tłumie. Kontrolowany: Liczenie ułamków w pamięci lub tłumaczenie tekstu z obcego języka.
Proces automatyczny działa szybko, bez wysiłku, nieświadomie i bez kontroli uwagi. 🔹 Proces kontrolowany jest świadomy, wolniejszy, wymaga wysiłku i skupienia uwagi.
Przykład: Jeśli widzisz policjanta, który tańczy na środku ulicy, zapamiętasz to lepiej niż kolejnego policjanta kierującego ruchem — bo to nietypowe i „łamie” schemat.
Oba rodzaje mogą być zapamiętane, ale lepiej zapamiętujemy informacje sprzeczne ze schematem, ponieważ przyciągają uwagę i są bardziej zaskakujące. Sprzeczność wywołuje efekt „dysonansu poznawczego” lub zaciekawienie, co powoduje głębsze przetwarzanie. Z kolei informacje zgodne ze schematem są często przetwarzane powierzchownie i mogą być zniekształcone zgodnie z oczekiwaniami.
Stereotypy mają negatywne skutki, takie jak: dyskryminacja (B), zniekształcanie rzeczywistości (C), polaryzacja społeczna (D). Nie zwiększają kreatywności – wręcz przeciwnie, ograniczają myślenie i elastyczność poznawczą. Dalej
Heurystyka dostępności to skrócona strategia myślenia, w której oceniamy, jak często coś się zdarza, na podstawie tego, jak łatwo przychodzi nam na myśl przykład (np. katastrofa lotnicza wydaje się bardziej prawdopodobna, jeśli widzieliśmy o niej w mediach). Dalej
Problem Lindy (eksperyment Kahnemana i Tversky’ego) pokazuje, że ludzie błędnie oceniają, że ktoś jest np. „kasjerką i działaczką feministyczną” jako bardziej prawdopodobne niż „kasjerką”, mimo że prawdopodobieństwo dwóch cech razem (koniunkcji) zawsze jest mniejsze niż jednej. Dalej
Gdy np. najpierw widzisz wysoką cenę, a potem „promocję”, pierwotna wartość działa jak kotwica i wpływa na Twoją ocenę. To zniekształca osąd — nawet jeśli kotwica jest przypadkowa Dalej
Zgodnie z teorią przetwarzania (np. fluency theory), łatwość przetwarzania informacji prowadzi do większego poczucia przyjemności i estetyki. Dlatego lubimy rzeczy znane, symetryczne, typowe – bo są łatwe dla naszego mózgu. Dalej
podobieństwa danego przypadku do typowego przedstawiciela danej kategorii. Ludzie ignorują rzeczywiste prawdopodobieństwo i kierują się tym, jak bardzo coś „pasuje” do stereotypowego obrazu.
formułowaniu ocen lub szacunków w oparciu o początkową wartość (kotwicę), nawet jeśli jest ona przypadkowa lub nieistotna. Oceny są nieświadomie „przesuwane” w stronę tej pierwszej wartości.
Wymień trzy zagrożenia wynikające z używania stereotypów i podaj przykład każdego. (wszystkie dobrze)
3. Efekt samospełniającego się proroctwa – stereotyp wpływa na zachowanie tak, że potwierdza się sam. Przykład: Nauczyciel spodziewa się słabych wyników u uczniów z określonej grupy etnicznej i przez to nie angażuje się, co rzeczywiście obniża ich osiągnięcia.
1. Dyskryminacja – traktowanie ludzi gorzej ze względu na przynależność do grupy. Przykład: Kobieta nie zostaje zatrudniona na stanowisko kierownicze, bo „kobiety są zbyt emocjonalne”.
2. Zniekształcenie rzeczywistości – ignorowanie faktów, które nie pasują do stereotypu. Przykład: Zakładanie, że wszyscy seniorzy są technologicznie niekompetentni, mimo że wielu z nich korzysta sprawnie z internetu.
Ponieważ prototypowe obiekty są łatwiejsze do przetworzenia przez umysł, co wywołuje przyjemność i pozytywną reakcję emocjonalną. Zjawisko to nazywa się fluency effect – to, co typowe, znane i symetryczne, wydaje się piękniejsze, bo mózg szybciej to rozpoznaje i interpretuje bez wysiłku.
Przykład: Schemat „wizyta u lekarza” – zakłada rejestrację, czekanie, badanie. Jest trafny, ale jeśli idziesz na teleporadę, powinien się elastycznie dostosować. A przede wszystkim oszczędza Twój wysiłek poznawczy, bo wiesz, czego się spodziewać.
Samospełniające się proroctwo to sytuacja, w której stereotyp wywiera wpływ na zachowanie osoby do tego stopnia, że zaczyna spełniać oczekiwania.
To klasyczna definicja samospełniającego się proroctwa – oczekiwania wobec danej osoby wpływają na sposób jej traktowania, co może prowadzić do zachowań zgodnych z tymi oczekiwaniami. Dalej
Heurystyka dostępności często prowadzi do błędów, ponieważ oceniamy prawdopodobieństwo zjawiska na podstawie tego, jak łatwo przychodzi nam na myśl (np. po obejrzeniu wiadomości o wypadkach lotniczych sądzimy, że zdarzają się częściej niż w rzeczywistości). Dalej
Heurystyka zakotwiczenia dotyczy wielu dziedzin, nie tylko pieniędzy – np. oceniania wieku, długości, szans powodzenia, liczby ludzi na wydarzeniu itd. Wystarczy, że jakaś liczba lub informacja zostanie podana wcześniej – nawet przypadkowo – i może wpłynąć na osąd. Dalej
Cynizm społeczny to przekonanie, że ludzie są egoistyczni, manipulujący i niemoralni, oraz że świat jest niesprawiedliwy. Osoby z wysokim cynizmem społecznym często ufają stereotypom i mają pesymistyczne spojrzenie na społeczeństwo. Dalej
Zaufanie społeczne to podstawowe przekonanie, że inni ludzie – także obcy – są generalnie godni zaufania, uczciwi i mają dobre intencje. To fundament dobrze funkcjonujących społeczeństw. Dalej
Makiawelizm to styl osobowości, który charakteryzuje się manipulatywnością, brakiem empatii, instrumentalnym traktowaniem ludzi i chłodną kalkulacją. Osoby takie często widzą innych jako narzędzia do osiągania własnych celów. Dalej
To myślenie, że czyjś zysk = moja strata, czyli suma zysków i strat zawsze wynosi zero. Takie podejście często występuje przy niskim zaufaniu społecznym i w konfliktach społecznych, gdzie ludzie nie dostrzegają możliwości współpracy i korzyści obustronnych. Dalej
Osoby z wysokim makiawelizmem charakteryzują się niską empatią, chłodnym realizmem i skłonnością do manipulacji, nie zaś współczuciem i wrażliwością. Dalej
Zgodnie z teorią zmienności (rozwojową), ludzie mogą zmieniać swoje cechy, np. inteligencję czy zachowania, dzięki wysiłkowi i nauce. To przeciwieństwo teorii stałości. Dalej
Gra o sumie zerowej to przekonanie, że czyjś zysk oznacza czyjąś stratę, czyli nie ma miejsca na obopólną wygraną. To podejście wykluczające współpracę. Dalej
większość ludzi jest uczciwa, ma dobre intencje i można im zaufać, nawet jeśli nie są nam osobiście znani. To podstawowa postawa sprzyjająca współpracy, integracji społecznej i budowaniu relacji.
ludzie są głównie egoistyczni, interesowni, niemoralni, a świat społeczny jest niesprawiedliwy i oparty na manipulacji. Często towarzyszy mu wiara w stereotypy i ogólna nieufność wobec instytucji i innych osób.
skłonność do manipulowania innymi, chłodne kalkulowanie, brak empatii oraz instrumentalne traktowanie ludzi w celu osiągnięcia własnych korzyści. Osoby makiaweliczne często dążą do władzy i kontroli, nie zważając na normy moralne.
Promowanie wartości równości, współpracy i sprawiedliwości społecznej – np. poprzez media, szkoły czy kampanie społeczne.
Edukacja i kontakt z różnorodnymi grupami społecznymi, które zwiększają empatię i redukują uprzedzenia.
Pracownik odmawia pomocy koledze z zespołu, bo uważa, że jeśli kolega się wykaże, to on sam straci szansę na awans.
Autorytaryzm często wynika z postrzegania świata jako niebezpiecznego, co prowadzi do potrzeby silnych norm, porządku i posłuszeństwa wobec władzy. Dalej
Bob Altemeyer, jeden z głównych badaczy autorytaryzmu, wyróżnił trzy podstawowe komponenty autorytaryzmu: Autorytarne podporządkowanie – bezkrytyczne podporządkowanie się autorytetom uznanym przez własną grupę. Autorytarna agresja – skłonność do agresji wobec osób postrzeganych jako zagrożenie dla autorytetu lub norm. Konwencjonalizm – silne przywiązanie do tradycyjnych norm i wartości społecznych. 🔴 Otwartość na innowacje to cecha przeciwna autorytaryzmowi – osoby autorytarne częściej są niechętne zmianom i nowościom. Dalej
Sprawczość to orientacja na działanie, samodzielność, osiąganie celów i kontrolę nad otoczeniem. Osoby sprawcze są niezależne i asertywne. Dalej
Wspólnotowość odnosi się do troski o innych, empatii i utrzymywania dobrych relacji – stąd pomaganie innym to klasyczny przykład. Dalej
Neurotyczność to cecha osobowości związana z niestabilnością emocjonalną – takie osoby częściej odczuwają stres, lęk czy frustrację. Dalej
Autorytaryzm wzrasta, gdy ludzie czują zagrożenie – szukają wtedy porządku, silnego przywództwa i jednoznacznych norm. Dalej
To przekonanie, że „dobrym ludziom dzieją się dobre rzeczy”. Niestety, prowadzi to do uzasadniania cierpienia ofiar (np. „sami są sobie winni”). Dalej
To stresujące zjawisko – np. kobieta rozwiązująca zadanie matematyczne może wypaść gorzej, jeśli przypomni się jej stereotyp o „słabych w matematyce kobietach”. Dalej
Autorytaryzm opiera się na podporządkowaniu, agresji wobec odstających od norm i silnym przywiązaniu do tradycji – tolerancja jest jego przeciwieństwem. Dalej
Model ten wyjaśnia, jak jednostki są przyjmowane do grupy (włączanie) lub z niej wykluczane (wyłączanie) w oparciu o normy, wartości i zachowania. Dalej
Ludzie starają się kontrolować to, jak są postrzegani – np. na rozmowie o pracę czy w mediach społecznościowych. Dalej
Suplikacja to strategia, w której pokazujemy się jako bezradni, by zyskać pomoc lub uniknąć krytyki. Przykład: „Nie radzę sobie z tym, możesz mi pomóc?” Dalej
Promocja to strategia autoprezentacji polegająca na pokazywaniu swoich mocnych stron, osiągnięć i kompetencji, aby wywrzeć pozytywne wrażenie na innych i zwiększyć swój prestiż. Dalej
Intymizacja to strategia autoprezentacji polegająca na dzieleniu się osobistymi informacjami, emocjami i doświadczeniami, co buduje bliskość i zaufanie. Dalej
Negatywna autoprezentacja to celowe ukazywanie siebie w niekorzystnym świetle, często by zmniejszyć oczekiwania lub uniknąć odpowiedzialności. Może też służyć wzbudzeniu współczucia. Dalej
Autoprezentacja to świadome kształtowanie wizerunku w oczach innych, aby osiągnąć określone cele społeczne — np. zyskać aprobatę, zaufanie lub sympatię. Dalej
Efekt pierwszeństwa polega na tym, że informacje podane jako pierwsze mają duży wpływ na ocenę osoby, ponieważ tworzą pierwsze wrażenie. Efekt świeżości z kolei mówi, że ostatnio podane informacje również mają silny wpływ, bo są najbardziej świeże w pamięci. Dalej
W psychologii społecznej wiadomo, że informacje negatywne są bardziej wyraziste i mają większy wpływ na nasze oceny niż pozytywne. Ludzie są bardziej wyczuleni na zagrożenia niż na nagrody. Dalej
Gdy mamy skłonność do formułowania raczej pozytywnych ocen — dotyczy głównie sprawozdawczości i efektywności działania
Inklinacja pozytywna to tendencja do oceniania ludzi i sytuacji w sposób bardziej pozytywny, szczególnie gdy brakuje jednoznacznych danych. Dotyczy głównie ocen sprawozdawczych (np. opinii o czyjejś pracy). Dalej
Większa waga informacji negatywnych, które silniej wpływają na ocenę — dotyczy głównie wspólnotowości
Efekt negatywności oznacza, że negatywne informacje (np. o czyjejś nielojalności) są bardziej wpływowe niż pozytywne. Ma to szczególne znaczenie przy ocenach cech wspólnotowych, jak uczciwość, moralność, lojalność. Dalej
Przypisaniu komuś jednej ważnej pozytywnej lub negatywnej cechy i automatycznym przypisywaniu innych cech z tej samej kategorii
Efekt aureoli (ang. halo effect) to błąd poznawczy – jeśli ktoś ma jedną pozytywną (lub negatywną) cechę, zakładamy automatycznie, że ma też inne podobne cechy. Przykład: „ładna osoba musi być też inteligentna”. Dalej
„Ja” to bardzo złożona struktura wiedzy o sobie, jak góra lodowa — tożsamość to szczyt, a „fale” to zmienne sytuacje
Tożsamość człowieka to złożona konstrukcja — część jawna, dostępna świadomości, i część ukryta, zmienna w zależności od sytuacji, kontekstu społecznego, nastroju itd. Dalej
Autoschematów — dobrze wykształconych obszarów wiedzy o sobie, które działają jak „okulary” przez które patrzymy na świat
Autoschematy: ugruntowane przekonania o sobie („jestem sumienny”), które wpływają na to, jak interpretujemy rzeczywistość. Introspekcja: obserwacja własnych emocji i myśli. Autopercepcja: wnioskujemy o sobie, obserwując własne zachowania, np. „pomagam innym, więc muszę być życzliwy”. Dalej
Tożsamość niezależna (charakterystyczna np. dla kultur zachodnich) opiera się na indywidualizmie, wyjątkowości i samorealizacji. Dalej
W kulturach kolektywistycznych (np. azjatyckich) tożsamość współzależna oznacza definiowanie siebie poprzez relacje społeczne, obowiązki i przynależność do wspólnoty. Dalej
Porównania w dół – do osób gorszych, by poprawić sobie samoocenę. Porównania w górę – do lepszych, by się motywować lub wyznaczyć wzorce. Dalej
„Ja realne” odnosi się do rzeczywistego obrazu siebie – jaki jestem tu i teraz, niezależnie od ideałów czy oczekiwań innych. Dalej
„Ja powinnościowe” to nasze wewnętrzne przekonanie o tym, co „należy” robić, wynikające z norm, zasad, obowiązków – np. bycie odpowiedzialnym, lojalnym, sumiennym.
„Ja powinnościowe” to nasze wewnętrzne przekonanie o tym, co „należy” robić, wynikające z norm, zasad, obowiązków – np. bycie odpowiedzialnym, lojalnym, sumiennym. Dalej
„Ja idealne” to wyobrażenie o tym, kim chciałbyś być – zawiera Twoje marzenia, aspiracje i wartości, np. „chciałbym być bardziej pewny siebie” lub „chciałbym być osobą odnoszącą sukcesy”. Jest to wewnętrzny wzorzec, który może motywować, ale czasem też powodować frustrację, jeśli rozbieżność między „ja realnym” a „ja idealnym” jest duża. Dalej
