Kliniczne zastosowania
• Psychiatria i choroby psychiczne – nerwice, psychozy … Stereotypy złe: „Świr”, „wariat”.
• Choroby somatyczne – nowsza tendencja.
• Zdrowie wspierane psychologią (np. medytuj).
• Wypadki, kataklizmy i PTSD – interwencja kryzysowa.
• Stres szpitalny, zawodowy,
• Gerontologia – nowe pola społeczne
Patologie psychiczne i społeczne
1.Choroby psychiczne: nerwice, psychozy …
2.Szkoły psychoterapii zawód a amatorzy
3.Samotność częsty problem, konsekwencje psychologiczne, okres senioralny, studenci…
4.Rodzinne kryzysy rozwód, konflikty
5.Alkoholizm i narkomania uzależnienia
6.Problem Internetu – wirtualny świat
7.sekty, fanaty
Ekonomia i biznes
• Zachowania konsumentów – sprzedaż
• Reklama, promocja, public relations
• Negocjacje i mediacje
• Zarządzanie = kierowanie zespołami
• Strajki, protesty, konflikty
• Transport i logistyka
• Turystyka, sport, rekreacja
• Modele cech psychicznych dla zawodów
Obronność – wojsko i wojna Psychologia wojny np. dezinformacja, Dżyngis Chan (XII–XIII wiek) – mongolskie strategie, nastroje. W 1221 r. wymordowanie obrońców za opór w mieście Nishapur, łącznie miliony ofiar. Paraliż lęku i zwycięstwo bez oporu.
•Panika bitewna lęk śmiertelny, ucieczka i klęska.
•Jakość broni czy morale żołnierzy – czym wygrywamy?
•Formowanie „wojaka” wojskowa „fala”, np. zapałka.
•Sprawność dowodzenia liczne szkoły wodzów; Sparta.
•Ofiary wojny kataklizmy, uchodźcy, weterani.
•Myślenie strategiczne „wcześniejszym bitwami"
Psychologia i prawo
1. Prawne ramy zachowań i norm społecznych
2. Więzienia i resocjalizacja osadzonych
3. Sala sądowa – prawda, świadkowie i wiarygodność zeznań? Wariograf …
4. Przestępczość i agresja – skąd? Dlaczego?
5. Tortury, stos, czarownice (2011), „Gilotine” brat
Edukacja i wychowanie
• Systemy wychowawcze – modele i wzory kulturowej poprawności
• Szkoła i przedszkole
• Edukacja pozaszkolna
• Modele i wzory postępowania, moda (!)
• Reformy edukacyjne
• Edukacja na poziomie Uniwersytet III wieku
• Niepełnosprawności i wykluczenia
Reklama ,
propaganda
• Sposoby prowadzenia reklamy czyli budowania
świadomości czy informowania czy nakłaniania do
sprzedaży;
• Krańcowe wersje – pranie mózgów (powtarzanie
„Dłuższe życie każdej pralki to …”)
• Systematyczna, zmasowana akcja = NLP czyli
neurolingwistyczne programowanie;
• Promocja zdrowia, rzucanie pale
Sport
• Sportowcy – Małysz, Kubica, Lewandowski
• Kibice – zwolennicy, kibole …. Wisła – Cracovia,
siła złych emocji .
• Maksymalizacja wyników – a trening dzieci
chińskich, Iron – men (+++),
• Rywalizacja czy kooperacja (n. p. wspinaczka….)
• Zdumiewająca rola imprez sportowych pod kątem
patriotyzmu:
Konflikty
• Proste – jednoosobowe
• Dwuosobowe – diadyczne
• Grupowe – trzy i więcej osób
• Między – grupowe , n. p. kibice
• Organizacyjne , w firmach
• Międzynarodowe – spory międzypaństwowe
Podstawowe dylematy psychologii w ujęciu filozofii człowieka
1. Uczciwość i zaufanie kontra nieuczciwość,
manipulacje, tendencje agresywne;
2. Altruizm i empatia – egoizm i narcyzm
3. Naśladowanie, uległość wobec presji (Milgram, szok
elektryczny – z 40 osób - 26 „zabiło”). - Autonomia i niezależność, Role i normy ;
4. Złożoność psychiczna – prostota myślenia
5. Zmienność, zróżnicowanie – podobieństwo ludzi
6. Świadoma racjonalność – impulsywna
emocjonalność
7. Osobowość
Koncepcje człowieka
Rozumienie siebie, innych, świata
społecznego,
Nauki pokrewne : filozofia, socjologia,
antropologia, historia, biologia,
etnografia
Psychoanaliza
Zygmunt Freud 6 V 1856 – 23 IX 1939
Psychoanaliza obraz wnuka Freuda,
Lucjana z 1995 roku, sprzedany za 17 mln funtów
Psychoanaliza
Człowiek w sieci popędów i nieświadomych sił (natury)
Faza oralna
0 – 2 lata
usta Ssanie, jedzenie Zależność, bierność,
zachłanność, zawiść
Faza analna
2 – 3 lata
odbyt Wydalanie. Trening
czystości
Oszczędzanie, upór,
porywczość,
destrukcja
Falliczna
4 – 5 lat
Narządy płciowe Zabawa własną
erotyką
Spontaniczność,
zuchwałość,
agresywność
Ukryta
6 do dojrzewania
Całe ciało Brak specyfiki ---
Genitalna
Narządy seksualne Dążenie do kontaktu
partnerskiego z
osobą płci
przeciwnej
Dojrzała aktywność
skierowana na
produktywność i
wychowanie
dzieci
Id
popędy, energia, biologiczne
siły życia
Przyjemność, zaspokojenie Energia do spontanicznego
działania, życzenia i
marzenia, sny
Ego – działanie w realności
Zasada racjonalności Badanie świata, interpretacja
doświadczenia, realne plany
Superego moralność i wzory
rodzicielskie, ideały.
Sumienie i moralne oceny oraz
poczucie winy lub
poprawności.
Psychoanaliza - Problemy specjalne:
• Nieświadomość – potężny zestaw instynktów „zwierzęcych”
• Marzenia senne - wszystko to seks i genitalia
• Kompleks Edypa – lęk przed ojcem jako „kastrującym” rywalem
• Pochodzenie kultury – blokowanie naturalnego egoizmu na korzyść
społecznego altruizmu = niewola konwencji
• Dynamika rodziny – nienawiść do kochanej wcześniej idealnej matki/ojca, którzy okazują się rozczarowaniem, bo nie zawsze są dobrzy…
• Grupa – identyfikacja z symbolem fallicznym, mężczyzną.
Behawioryzm - Zachowanie jest wypadkową nagród i kar (kosztów)związanych z daną reakcją na określony bodziec. Stopień związku między bodźcem i reakcją zależy od siły i przebiegu procesów warunkowania, wzmocnienia (treningu).
Zachowania złożone, takie jak kontakty międzyludzkie to
złożony łańcuch prostszych skojarzeń „S - R” (stimulus -
responce).
Behawioryzm - I. Koncepcja naśladowania
Neal Miller i John Dollard (1941 „Social learning and imitation”,
New Haven) Naśladowanie jest zachowaniem wyuczonym dzięki temu, że prowadzi do otrzymywania wzmocnień pozytywnych, nagród.
Jesteśmy nagradzani za staranne naśladowanie swych bliskich i dalszych bliźnich. N. p. język etniczny, obyczaje
Behawioryzm - II. Teoria uczenia społecznego
A.Bandura i R. Walster (1963, Social learning and personality
development, Holt, Reinhart and Winston, New York) przyjmują, iż podstawą formowania się zachowań społecznych jest obserwacja, analiza i aprobata zachowań „wzorców” czyli innych osób, a zwłaszcza osób z autorytetem lokalnym lub globalnym.
Behawioryzm - III. Zasada wzmocnienia i społeczeństwo
utopijne
B. Skinner (Walden Two, New York, Macmillan, 1948) proponuje
społeczeństwo oparte na zasadzie konsekwentnego warunkowania.
Podobnie jak w jego badaniach nad zachowaniami gołębi tak i w społeczeństwie ludzi musi być czytelny związek między zachowaniami a konsekwencjami tych zachowań. nagroda i kara
Behawioryzm - IV. Teorie wymiany społecznej
John Thibaut i Harold Kelley proponują koncepcję „bilansu interakcji” opartą o pojęcie wymiany zawierającej nagrody i koszty ich uzyskania.
Im większe nagrody przy stałych kosztach lub / i im mniejsze koszty przy stałych nagrodach Wielkość nagrody – wielkość kosztów = zysk, czyli bilans zachowania
Psychologia Poznawcza (Postaci, Gestalt)
„ Całość jest większa niż suma części”
Zachowanie ludzkie jest świadome, zorientowane na cel – stan antycypowany przez podmiot w jego poznawczej reprezentacji świata, czyli na osiągnięcie wizji przyszłych, upragnionych stanów. Pro – aktywność a nie re –aktywność
jest naturą człowieka.
Podejście krańcowo fenomenologiczne:
By rozumieć człowieka trzeba wiedzieć jak on percypuje (widzi...) i
interpretuje świat. Reagujemy na wizję świata a nie na świat jako taki. (mapy
Europy)
Podejście krańcowo fenomenologiczne: Przykład
Nowe wiadomości mogą drastycznie zmienić odbiór sytuacji. Bezludna wyspa, rok 1939, na której żyją trzej rozbitkowie: Polak, Niemiec i Amerykanin. Jak wpłynie na ich sytuację informacja w złowionej butelce, , że Niemcy zaatakowały
Polskę. Albo Japończycy atakują flotę USA w Pearl Harbour – 7.12.1941
F.Heider, 1956 – jednostka poznawcza: elementy składające się na
rozumienie danego fragmentu rzeczywistości...
(np. percepcja grupy społecznej, przestrzeni miasta, miłości, przyjęcia weselnego)
Sąsiad lubi swojego psa - ale ja nie lubię psa, więc nie lubię sąsiada.
Totolotek „daje szansę na” wygraną - więc ja go lubię .
„ja – pasta do zębów – bakterie”(równowaga poznawcza = - - +; +++; -++; --- )
Mnożenie znaków wskazuje na równowagę , gdy daje plus, a brak, gdy daje minus.
Badania Salomona Ascha nad percepcją wykładowcy w zależności od jego
wcześniejszej charakterystyki: Inteligentny, zdolny, praktyczny, rozważny i
ciepły (zimny)…
Zmiana jednego przymiotnika zmieniła „pierwsze wrażenie” i zmieniła
zachowania studentów , więcej pytań dostał „ciepły”. Cechy kluczowe radykalnie
zmieniają obraz całości – np. wulgarne słowa , czarna skóra. Pierwsze wrażenie
powstaje często w oparciu o pozory !
Rozwinięcie – teoria atrybucji.
W jaki sposób człowiek wnioskuje o cechach wewnętrznych w oparciu o
wskaźniki zewnętrzne – np. kobieta/ mężczyzna , Polak/ Niemiec, Krakus/
Warszawiak, Nowohucianin, łysy/długowłosy .... (stereotypy, uprzedzenia , )
itd.
Podstawowy błąd atrybucyjny:
Moje sukcesy wynikają z mych zalet (umysłu, sprawności, motywacji) , moje
klęski wynikają z negatywnych działań środowiska zewnętrznego (losy, ludzie,
czasy, organizacje, przyroda).
Teoria ról społecznych
Rola - zespół zachowań (obowiązków i przywilejów) przypisywanych
czyli oczekiwanych od osoby zajmującej określoną pozycje w danej społeczności.
Teoria ról społecznych - Zimbardo
Więzienie wg Filipa Zimbardo - role strażnika i więźnia zdominowały
zachowania studentów. Konieczność przerwania badania po kilku dniach
ze względu na pojawiająca się przemoc strażników. A niedawno kolegów
Teoria ról społecznych
1. Zachowanie człowieka
1. Zachowanie człowieka to zespół ról okazjonalnych i stałych.
Okazjonalne - grane krótko, przelotnie (klient, widz) , stałe to : matka, obywatel,
pracownik itd.
Teoria ról społecznych
2. Główny mechanizm
2. Główny mechanizm zachowania to spełnianie oczekiwań społecznych za
co uzyskuje się aprobatę. Łamanie oczekiwań (spowodowane brakiem zdolności
lub brakiem motywacji) powoduje odrzucenie, sankcje. N. p. żartowanie na
pogrzebie .
Teoria ról społecznych
3. Ocena wykonania obowiązków
3. Ocena wykonania obowiązków związanych z pełnioną rolą
dokonywana jest przez osoby pełniące komplementarne role (uczeń - nauczyciel;
lekarz - pacjent; kapłan - wierny; sąsiad - sąsiad itd.).
Teoria ról społecznych Role przypisane (obowiązkowe):
płeć
wiek
dziecko w swej rodzinie
narodowość
wybrane interpersonalne
Teoria ról społecznych Role osiągnięte (wybrane):
rodzic
pasażer
student
pracownik
sportowiec itd.
Teoria ról społecznych Główne problemy: Konflikt między rolami
(np. Jan jako psycholog dotrzymuje tajemnicy pacjenta - Jan jako obywatel
powinien zgłosić ewentualne złe zamiary, przestrzec innych);
czy układ sekretarka i koleżanka : powiedzieć szefowi o braku dyscypliny koleżanki?
Teoria ról społecznych Główne problemy: Konflikt wewnątrz roli
Te same role mogą być zdefiniowane odmiennie przez różne kręgi społecznego uczestnictwa: np. student w oczach wykładowcy to czytelnik, słuchacz i pilny uczeń student w oczach kolegów to partner do pracy i zabawy
student w oczach rodziców to posiadacz dobrych ocen+ domownik
Wniosek : wybór audytorium
Teoria Pola Życiowego
Kurt Lewin, 1946.
1. Zachowanie człowieka jest wypadkową osoby (Personality) i jej środowiska(Environment)Więc B = f (P. x E.)
2. Metafora pola sił fizycznych, wyznaczających ruch dowolnego obiektu fizycznego , wektory kierunku i siły grawitacji itd. odpowiada sytuacji człowieka w
kontekście społecznym.
Teoria Pola Życiowego
Kurt Lewin, 1946. Przestrzeń (pole) życiowa
to „Wszystkie fakty psychologiczne (myślenie,
działanie, odczucia, sny itd.) trzeba rozpatrywać jako funkcję przestrzeni życiowej, która
składa się z osoby i środowiska, widzianych jako konstelacja współzależnych
czynników.” (Deutsch, 1968). Czyli potrzeby (motywy) wewnętrzne i naciski zewnętrzne to
Teoria Pola Życiowego
Kurt Lewin, 1946. Zadaniem psychologii jest badanie interakcji między człowiekiem a
jego środowiskiem, społecznym, symbolicznym i fizycznym, czyli teraźniejszej wymiany i aktualnych relacji. Nawet drobne zmiany wewnętrzne lub zewnętrzne mogą zmienić radykalnie decyzje o kierunku działania.
Przykład: decyzja o zakupie danego towaru może zależeć od jego przydatności, koloru, mody
Teoria Pola Życiowego
Kurt Lewin, 1946. W przestrzeni życiowej istnieje SYSTEM NAPIĘĆ
generowany przez
potrzeby wewnętrzne, wartości i motywacje oraz przez oczekiwania innych wobec
nas a także czynniki fizyczne (klimat, hałasy ...)
Teoria Pola Życiowego
Kurt Lewin, 1946. W przestrzeni życiowej istnieje SYSTEM NAPIĘĆ
Z wielości napięć wyrasta jeden jedyny kierunek działania. A więc pojawia się stały gość życia - wybory i dylematy.
Trzy rodzaje wyborów:
wybierz miedzy dwiema dodatnimi wartościami, (dwie oferty pracy)
czasem między dwiema negatywnymi wartościami, (obniżka pensji czy urlopu)
czasem też plusem i minusem w jednym. (atrakcyjna partnerka przerywa więź)
Teoria Pola Życiowego
Kurt Lewin, 1946. 7. Nawet po dokonaniu wyboru trzeba się liczyć z blokadami
osiągania celu, a więc z sytuacją frustracji. Między tobą a celem pojawia się
przeszkoda. Zewnętrzna lub wewnętrzna. N. p. – wykupione bilety na koncert …
Co wtedy można zrobić?
- atak na przeszkodę,
- próba ominięcia
- cel substytucyjny.
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 1. Nadzieja
• Zaufanie – nieufność
• Podstawowe poczucie bezpieczeństwa
• Niepewność, lęk
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 2. Wola
• Autonomia – zwątpienie w siebie
• Poczucie kontroli nad swym ciałem
• Poczucie zagubienia, braku kontroli
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 3. Celowość
• Inicjatywa – poczucie winy
• Wiara w siebie jako inicjatora
• Zwątpienie w swoje możliwości
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 4. Kompetencje
• Docenianie swych możliwości – poczucie niższości
• Umiejętności pragmatyczne
• Brak pewności siebie, poczucie klęski
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 5. Samookreślenie
Tożsamość, określenie siebie – zagubienie, niejasność swego położenia
Tożsamość dobrze określona
Niedookreślenie siebie, fragmentacja ego
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 6. Miłość
Poczucie więzi i wspólnoty – poczucie izolacji, odrzucenia, samotności
Umiejętność nawiązania bliskich relacji
Poczucie separacji, dystansu, rezygnacja z bliskości
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 7.Troskliwość
Troska o innych, wspieranie bliskich i obcych – koncentracja na sobie, egoizm
Odpowiedzialność za losy innych
Koncentracja na sobie, na teraźniejszości
Erik Erikson – rozwój ego poprzez sekwencję
konfliktów (1950) 8. Mądrość
Poczucie integracji, spójności – poczucie rozpaczy, zwątpienia Satysfakcja i poczucie sensu życia
Poczucie braku sensu życia, rozczarowanie
Lawrence Kohlberg (1958) – poziomy rozwoju
moralnego 1. Poziom przedkonwencjonalny
orientacja na przyjemność i unikanie kary. NIe
ma reguł – jest posłuszeństwo z obawy przed karą.
Lawrence Kohlberg (1958) – poziomy rozwoju
moralnego 2. Poziom przedkonwencjonalny II
orientacja na korzyść własną, reguła oko za
oko ;
Lawrence Kohlberg (1958) – poziomy rozwoju
moralnego 3. Poziom konwencjonalny – I
konformizm wobec norm grupowych, oczekiwań
rodzinnych.
Lawrence Kohlberg (1958) – poziomy rozwoju
moralnego Poziom konwencjonalny II
autorytet prawa i reguł społecznych tworzących
układ właściwy.
Lawrence Kohlberg (1958) – poziomy rozwoju
moralnego 5. Postkonwencjonalny poziom – I
nie autorytet i grupa ale konwencja społeczna,
umowa.
Lawrence Kohlberg (1958) – poziomy rozwoju
moralnego 6. Postkonwencjonalny poziom II
uniwersalne zasady etyczne ujęte w świadomy
i niezależny sposób.
Behawioryzm
( S - R) źródło
zachowania:
teraz czy
przeszłość
teraz
(plus proces
uczenia)
Behawioryzm czynniki
wewnętrzne czy
zewnętrzne
sytuacyjne:
rozkład nagród
Behawioryzm Jednostka
analizy
odruchy,
nawyki
Behawioryzm Założenia o naturze
ludzkiej
formowanie
poprzez
wzmocnienia
Poznawcza źródło
zachowania:
teraz czy
przeszłość
teraz
subiektywna
Poznawcza czynniki
wewnętrzne czy
zewnętrzne
oba źródła
Poznawcza Jednostka
analizy
„gestalt”,
skrypty,
schematy
Poznawcza Założenia o naturze
ludzkiej
świadomy, aktywny
samo realizator.
Teoria Pola. źródło
zachowania:
teraz czy
przeszłość
silne teraz
Teoria Pola. czynniki
wewnętrzne czy
zewnętrzne
równowaga obu
źródeł
Teoria Pola Jednostka
analizy
wielka
dowolność
Teoria Pola Założenia o naturze
ludzkiej
nieznaczne -
otwartość na
wpływy
Psychoanaliza źródło
zachowania:
teraz czy
przeszłość
nacisk na
przeszłość
Psychoanaliza czynniki
wewnętrzne czy
zewnętrzne
wnętrze
decyduje
Psychoanaliza Jednostka
analizy
osobowość
popędy
Psychoanaliza Założenia o naturze
ludzkiej
egoistyczne
dziecko zmienić w
osobę społeczną
t. ról
społecznych źródło
zachowania:
teraz czy
przeszłość
Teraz
t. ról czynniki
wewnętrzne czy
zewnętrzne
sytuacja
społeczna
t. ról
społecznych Jednostka
analizy
odgrywanie
ról
t. ról
społecznych Założenia o naturze
ludzkiej
Natura to rola
społeczna
Środowisko a zachowanie człowieka
Obraz przedstawiający dwa miliony butelek po napojach.
Tyle, ile jest zużywanych w Stanach Zjednoczonych co pięć minut
Obraz przedstawiający 416’000 telefonów komórkowych.
Tyle, ile przestaje być używanych w Stanach Zjednoczonych każdego dnia.
Obraz przedstawiający 60’000 plastikowych torebek.
Tyle
Psychologia środowiskowa
Rola fizycznych czynników zewnętrznych w
kształtowaniu zachowania człowieka:
1.Środowisko naturalne: las, wody, łąki, pustynie,
systemy przyrodnicze
2. Środowisko cywilizacyjne: habitaty czyli wsie,
miasta, osiedla, domy oraz strefy produkcji, usług,
rekreacji i handlu
3. Środowiska specjalne: szpitale, więzienia, domy
starców, szkoły, koszary, kościoły, drogi, parki;
Przykłady wpływów środowiska:Zatłoczenie w mieszkaniach:
granica to 12 m.
kwadratowych / osobę (wg Bastide) – powoduje
napięcia i kłótnie (rodzinne), tendencje nerwicowe i
zmęczenie (jednostka) i wycofanie z publicznej
działalności (społeczne);
Przykłady wpływów środowiska: Wysokość budynków a ilość aktów agresji:
w
czteropiętrowych - 30 przestępstw na 1000 rodzin, w
6-7 piętrowych 41 a w 13 – piętrowych aż 68
przestępstw na 1000 rodzin. (Middlebrook)
Teoretyczne spojrzenie
Psychoanaliza
• Potęga instynktów (ID) kontra presja kultury
(Superego) i realizm decyzji EGO;
• Libido i jego fiksacja na obiektach otoczenia
( tęsknota za krainą dzieciństwa);
• Emocjonalność i nieświadome wybory:
nostalgia, preferencje estetyczne, wandalizm
Teoretyczne spojrzenie
Psychoanaliza 1. krajobraz jest bardziej o
2. nieświadome realizacje cywilizacji odmiennie
kształtują otoczenie
3. Otoczenie przeżywane jest w indywidualnym świecie rozwoju psychoseksualnego
4. Id Superego Ego
1. emocje z otoczenia;
• 2. (Indie – Meksyk – Polska)
• 3. (fiksacja
libido) a nie wartości kultury;
• 4. Id – szukam zabawy, Superego – moje
powinności (ekologia), Ego: interesy własne;
Teoria poznawcza a Środowisko
• Świadomy proces poznawania poprzez potrójny
układ poznawczy, sensowne wartościowanie:
- zmysły pobierające informacje
- myśli interpretujące i porządkujące informacje
- pamięć – organizująca i przechowująca dane;
• Czy jednak obiektywne poznanie jest możliwe?
Np.. zabytek – kościół czy .. w Nottin
Teoria poznawcza - Proces poznawania nowego
środowiska
1. 1. Pobudzenie
2. Kategoryzacja
3. Systematyzacja
4. Kontrola behawioralna
5. Kodyfikacja
Behawioryzm a środowisko
1. Realne i fikcyjne korzyści i straty, a więc
nagrody i kary zawarte w środowisku;
2. Trening w użytkowaniu prowadzący do
powstania odruchów, nawyków ;
3. Dążenie i unikanie jako wynik uczenia się
działań w otoczeniu, awersja i atrakcja;
4. Nagrody: elementy korzystne, wspierające
5. Koszty, kary:
Behawioryzm a środowisko
Siła dążenia i unikania wypadkową czterech:
1. Specyfika fizycznych właściwości otoczenia;
2. Specyfika „czynnika ludzkiego” – społeczności
3. Charakterystyka dominujących funkcji, zadań
w danym otoczeniu (modlitwy, produkcja…)
4. Obowiązujące modele kulturowe i tradycje
historyczne (utopie - doskonałe światy
wzmocnień dobrego i eliminacji zł
Behawiorysta Roger Barker Środowisko Ecological psychology (1968)
Motywy wewnętrzne – osobowość, nawyki itd..
Motywy zewnętrzne – mikro – i makro
środowisko . Co ważniejsze? - wew? – zew?
Konflikt: wygrywa środowisko regulując
dostępność zachowań (np. granica państwa) i
zawierając nagrody za przestrzeganie reguł
kultury (posprzątanie swoich śmieci w lesie) i
karzą
Granice lokalne
zewnętrzne blokady Płoty bramy Granice
Nastawienia wobec środowiska
• Postawy wobec natury: obawy przed deszczem
mrozem powodzią wulkanem tsunami słońcem
wiatrem
• Podziw i uznanie; Janusz Korbel: Pracownia na
Rzecz Wszystkich Istot Żywych Bielsko-Biała
• Śwetambarowie – zmiatanie ścieżki, by nie być
winnym śmierci drobnicy robaczków;
• Bhopal – wybuch gazów –1984
Cechy środowiska: habitaty, ludność, natura i technika,
turystyka, kultura;
Praca organizacja ergonomii, eliminacja uciążliwych
ośrodków pracy, zanieczyszczenia
Oświata zróżnicowanie oferty, dostępność szkół
Kontakty bogactwo intelektualne i emocjonalne,
bezpośredniość autorytetów, aktywność
Czas wolny bogactwo/ubóstwo oferty kulturalnej,
sportowej, turystycznej,
Zdrowie
Stresory środowiskowe
• Fizyczne:
kolizja ruchu pieszego i aut rowery i hulajnogi;
monocykle, zatłoczenie, wonie, hałasy,
zanieczyszczenia powietrza brak zieleni jakość
krajobrazu miejskiego;
• konfrontacja człowiek – wieżowiec;
• Funkcje uciążliwe: przemysł, śmietniska,
drogi, cmentarze, centra transportu
Stresory społeczne w mieście
• powierzchowność kontaktów,
• redukcja ludzi do ról,
• niedostępność władz,
• segmentacja przestrzeni,
• przestępczość,
• anomia-obojętność;
• konflikty między grupami
Przykłady prac własnych Nęcki
• Otulina Ojcowskiego Parku Narodowego
• Domy spokojnej starości – korzystne ?
• Mapy mentalne Europy – a mapy w albumie
• Łańcut – szansa małych miast
• Blokowisko – Bieżanów, Kozłówek,
• Skala postaw wobec środowiska
• Negocjacje ochronne Lasku Wolskiego i Błoń
• Archi – Szopa: nieudane obiekty w
Archi – Szopa
Nagroda dla najgorszego nowego obiektu architektonicznego Krakowa przyznawana
corocznie przez specjalne jury oraz samych krakowian. Patronem konkursu jest "Gazeta
Wyborcza". Pomysł powstał w 2001 roku. Wtedy też po raz pierwszy przyznano statuetkę
Archi-Szopy. Ostatni raz – 2012 – osiedle Zakrzówek
Laureaci Archi - szopy
1. Pomnik Piotra Skargi (2001)
2. 2002 – nadbudówka hotelu Monopol
3. Opera Krakowska (2009)
4. Osiedle Zakrzówek - 2009
5. Słupy oświetleniowe stadionu Cracovii.
6. Fontanna Kryształ na Rynku (2010)
7. Galeria Krakowska (2007)
Spopielarnia zwłok
kontrowersja przez 14
lat (2001 – 2015) : zatruwa środowisko?
(OTPO) Ośrodek Termicznego
Przetwarzania Odpadów – Wiedeń,
Huta;
• 10 lat uzgadniania Huta;
lokalizacji (2003-2013) –
jest w Nowej
Hucie, a protesty:
Ruszcza, Batowice,
Łęg, Złocień,….
Pruitt–Igoe (St. Louis, Missouri
1954-1972)
wielka klęska urbanistyki „mechanicznej”
Założyciele miasta nowej epoki
Marzenie – Auroville (1968) Mirra Alfassa (1878-1973)
Sri Aurobindo (1872-1950)
Tajemnice środowiska
• Pola morfogenetyczne Ruperta Sheldrake’a
• Geomancja – miejsca emisji dobrej i złej energii
• Przestrzenie przeklęte – szubienice, samospalenie
: 21.III.1980. Walenty Badylak na Rynku Gł. Przy
pompie wodnej, wejście z ul. Sławkowskiej
• Fizyczne środowisko „zapamiętuje” tak jak woda ?
Ekologia 4 –
Przestrzeń i dystanse • Dopasowanie odległości między rozmówcami
do typu relacji, jaka ich łączy : Edward Hall
-1959:
• Intymny: 0 – 0,5 metra (mocne zmysły)
• Osobisty: 0,5 metra do 1,2 metra (przjaźń)
• Społeczny: 1,2 metra do 3,6 metra (urząd)
• Publiczny : ponad 3,6 metra (występy)
Uwarunkowania dystansu. Stajemy
bliżej gdy :
1. Relacje czułe, intymność, duża znajomość
2. Osób uznanych za podobne do siebie
3. Uznanych za miłych, ciepłych,
4. Osób, na opinii których ci zależy
5. Osób, z którymi masz współpracować,
Większy dystans, gdy:
6. Kulturowe i rasowe różnice
7. Poczucie napięcia, stresu, niepokoju oddala
8. Dalej od kobiet pięknych niż mniej ładnych
9. Dalej od osób homoseksualnych
10. Osób niepełnosprawnych (mimo słów plus)
11. Osób uważanych za chore psychicznie
12. Każda cecha odmienności od JA.
Terytorialność: akcent własności
• U zwierząt i ludzi granice oznaczają przestrzeń
jednostek lub grup
• Najważniejsze funkcje lokowane w tym miejscu dzieci,
żywność, ochrona
• Rodzaje granic: czyste znaki, u zwierząt: śpiew ptaków,
psy i wilki – urynacja, niedźwiedzie sierść, itd.
• Terytoria pierwotne (prywatne, pod pełną kontrolą,
wejście obcych = okupacja);
• Terytoria wtórne – n. p. podwórka, osiedle N. Huty
„Wisły” lub „Cracovii”, stolik w kawiarni,
• Terytoria publiczne – ogólnodostępne , czasem
zawłaszczane (gangi – i graffiti , bazgroły) ;
Mieszkanie: przestrzeń prywatna
1. Przywiązanie do miejsca – podstawowe
schronienie, ale i wskaźnik statusu, wymiary
dystansu społecznego, miejsce codziennej
aktywności. Przeżywanie bliskości miejsca.
2. Stałość, powtarzalność i długotrwałość relacji
buduje silne więzi emocjonalne. „Promieniują”
one na najbliższe otoczenie (półprywatne
przestrzenie – korytarze, klatki schodowe).
3. Trwałe relacje sąsiedzkie, wysoko cenione w
otoczeniu mieszkania, zwłaszcza w strefie
ubóstwa, biedy.
Środowisko mieszkaniowe
4. Przywiązanie do miejsca :
wspomnienia doświadczeń życiowych wspierane
przedmiotami, meblami, dojazdem autem, dojściem,
powoduje, że nawet po kataklizmach ludzie chcą wracać do
„siebie”. Nawet bezdomni, czyli osoby, którym domy zniszczyło
trzęsienie ziemi czy powódź !
Środowisko mieszkaniowe 5. Wyprowadzka to trzy etapy
przygotowanie się psychiczne i
logistyczne, sama przeprowadzka (dokąd? – akademik? Dom?
Wieś ? ) i okres po przeprowadzce (orientacja, pragmatyka,
emocje, dyskomfort).
Środowisko mieszkaniowe 6. Przywiązanie – całe życie.
Dzieciństwo: mikro – otoczenie
ale makro – więzi . Części przestrzeni? – nostalgia? Terytoria
zwierząt – staranne gra.. !
Preferencje mieszkaniowe
1. Moda na przedmieścia – plusy i minusy
(dojazd); duma – mój dom świadczy o mnie,
rozwój komunikacji miejskiej ;
2. Wygoda mieszkania w centrum miasta –
blisko! – minus: zmniejszona kontrola nad
otoczeniem.
3. Czynniki ekonomiczne – na co nas stać?
Kredyty ułatwiają życie (?).
4. Bliskość szkół,
Zadowolenie z mieszkania
1. Fizyczne warunki umożliwiające zaspokojenie
potrzeb, jakość materiałów.
Podstawa: dopasowanie człowieka i mieszkania ;
2. Struktura przestrzeni, jej podział na indywidualną
i wspólną, zatłoczenie obniża zadowolenie,
oznaczenia stref wpływu.
3. Bezpieczeństwo fizyczne mieszkania i otoczenia;
4. Więzi z sąsiadami, poczucie wspólnoty sąsiedzkiej
( w zaniku) ;
Zadowolenie z mieszkania cd
5.Korzystne porównania z innymi znanymi
mieszkaniami, pod względem wielkości i jakości.
6. Sprawność infrastruktury – ogrzewanie,
woda, i funkcje przestrzeni kuchennych, ciasnota
i dysfunkcje obniżają zadowolenie . Ergonomia.
7. Sytuacje trudne – niepełnosprawni wspólnie
mieszkający, hałasy wewnętrz
Psychologia i biznes
• - negocjacje
• - liderzy i szefowie
• - motywacje zawodowe : wartości, potrzeby;
• - handel i sprzedaż
• - manipulacje
PODSTAWOWE PRAWO SPRZEDAŻY:Klient nie kupuje produktów...
Klient płaci za zaspokojenie potrzeb.
KLIENT I SPRZEDAWCA SĄ
NAJWAŻNIEJSZĄ
WARTOŚCIĄ FIRMY
W obu trzeba inwestować.
„Operowe” podejście do handlu
ETAPY ZAKUPU
A Attraction
I Interest
D Desire
A Action
FAZY SPRZEDAŻY
• Przygotowanie
• Otwarcie
• Diagnoza potrzeb
• Prezentacja i rekomendacja
• Negocjacje
• Zamknięcie
CECHY DOBREGO SPRZEDAWCY
• pewność siebie i zdecydowanie
• szczerość
• entuzjazm
• życzliwość i takt
oraz
• ambicja
• empatia
KRYTERIA OCENY OFERTY
HANDLOWEJ
• cechy użytkowe produktu
• jakość
• cena produktu
• wzór, walory estetyczne
• umiejętności sprzedawców
• lokalizacja sklepu
• serwis
UKAZ O JAKOŚCI Piotr I, Car Wszechrusi
....ponieważ podlec ośmielił się dostarczyć Wojsku Ruskiemu muszkiety
kiepskiej jakości. Starszego Nadzorcę wojskowego Froła Fuksa bić batem i zesłać
do Azowa, za stawianie pieczęci na złą broń.
Jeżeli pomimo tego wojsko dostanie złą broń psującą się podczas bitwy, nie
oszczędzając bić batami i kara
AUTORYTET
Pytanie : czynniki zewnętrzne (sytuacja) czy wewnętrzne (trwałe
i nietrwałe cechy człowieka) decydują o sukcesie?
Mówiąc inaczej- najtrudniejsze pytanie dnia :W jakim stopniu
mój sukces zależy ode mnie?
Od czarów i przepowiedni przez badania liderów do treningów
menedżerskich, coachingu, mentoringu..….
„Plus ratio quam vis”
Kryteria sukcesu są nieskończenie liczne, podobnie jak koleje ludzkiego losu i rozmaitość
kulturowych systemów ideologicznych, modeli udanego życia
Sukces to:
rozwój wewnętrzny w głębi ascetycznej samoświadomości
czy luksusowa willa z licznymi dodatkami, takimi jak basen
, kort, lądowisko helikoptera ......... ?
Centralne wartości, których realizacja jest traktowana jako sukces:
1. Pieniądze - i dobrobyt materialny.
2. Władza - znaczenie społeczne i kontrola, wartości polityczne
3. Piękno - harmonia estetyki i uczestnictwo w sztuce
4. Wiedza - mądrość, kompetencja intelektualna i rozumienie świata
5. Religia - doświadczanie połączenia z Istotą Najwyższą
6. Wspólnota
Tomasz Edison (1847 - 1931) - łącznie opatentował
1000 wynalazków.
edukacja - 3 miesiące szkoły
zawód : gazeciarz przez 12 lat
1876 - udoskonalenie telefonu
1877 - wynalazek fonografu
1879 - żarówka elektryczna
1882 - uruchomienie pierwszej elektrowni w Nowym
Jorku
4. Koncepcja osobowości sukcesu Denisa Waitley’a
I. Uznanie dla siebie i swoich bliskich, docenianie ich zasług i sukcesów.
II. Kreatywny stosunek do działań codziennych, oryginalność spojrzenia.
III. Odpowiedzialność za swe uczucia i działania , integracja emocjonalna.
IV. Realizm spojrzenia na oto
VI. Umiejętności komunikacyjne i kooperacyjne, sprawność słuchania.
VII. Wiara w sukces, marzenia o wielkości.
VIII. Aprobata tego, co jest niezmienne, wykracza poza wpływy.
IX. Wytrwałość jako cecha podstawowa.
X. Harmonia wartości : społecznych, zawodowych, rodzinnych , duchowych.
Recepta Makswela Maltza na osiągnięcie sukcesu:
1. Działaj dzisiaj !
2. Utrzymuj niezachwianą wiarę w swoje możliwości.
3. Bądź staranny w drobiazgach, w codzienności.
4. Pielęgnuj nadzieję na coraz lepszą przyszłość.
5. Ograniczaj czas trwania chwil zwątpienia, słabości
6. Zapewnij sobie codzienną chwilę radości, frajdy.
7. Ufaj swym sprawdzonym zdolnościom.
8. Licz na siebie ale też na innych.
9. Doceniaj życzliwość twoich bliskich , wsparcie.
10. Nie bój się samodzielności - to nie samotność.
5. Stephen Covey Siedem nawyków skutecznego działania Sukces prywatny
Sukces prywatny
nawyk pierwszy - bądź proaktywny, nie reaktywny.
nawyk drugi - zaczynaj z wizją końca, znaj swój cel.
nawyk trzeci - ustal hierarchę ważności, zajmuj się
najważniejszym.
5. Stephen Covey Siedem nawyków skutecznego działania Sukces publiczny (zawodowy)
nawyk czwarty - działaj w duchu „wygrana - wygrana”
nawyk piąty - doskonal zdolności komunikacyjne, najpierw
słuchaj potem mów
nawyk szósty - synergia w interesach (niepowierzchowna
wspólnota )
nawyk siódmy - stałe odnawianie czterech kręgów wartości:
umysłowych, społeczno-emocjonalnych,
duchowych i
skuteczny szef
• Odwaga w stawianiu celów i otwartość na nowe
motor postępu firmy
• Racjonalne, trzeźwe i analityczne myślenie
trzymanie się konkretów wskaźników realnych
możliwości
• Umiejętność współpracy z ludźmi indywidualna
działalność ma ograniczony zakres, zespół to szansa
• Wytrwałość we wdrażaniu straegi
Wybrane koncepcje motywacji pracy
z akcentem motywów pozafinanowych
1. T. Oczekiwań
wartość nagrody x szansa na osiągnięcie tej
nagrody ;
Wybrane koncepcje motywacji pracy
z akcentem motywów pozafinanowych
2. T. atrybucji
sposoby interpretacji rezultatów: wysiłek,
zdolności, trudność, los i szczęście
Wybrane koncepcje motywacji pracy
z akcentem motywów pozafinanowych
3. T. Porównań społecznych
– porównania z ideałem lub z innymi
osobami (podobnymi), średnią krajową ;
Wybrane koncepcje motywacji pracy
z akcentem motywów pozafinanowych
4. T. sprawiedliwości
ocena warunków w ujęciu moralnego
poczucia (4 określenia : po równo, wg potrzeb, wg zasług, wg
podobieństwa )
Wybrane koncepcje motywacji pracy
z akcentem motywów pozafinanowych 5. T. specyficzne: Douglas McGregor (XY) i Hertzberg
higiena
(warunki pracy, pensja, bezpieczeństwo, styl kierowania) i
rozwój (awans, uznanie, odpowiedzialność);
Wybrane koncepcje motywacji pracy
z akcentem motywów pozafinanowych D. McClelland
motywy osiągnięć kontra motywy afiliacji
Douglas McGregor – X i Y Pracownik „X” – konwencjonalny
- Nie lubi pracy i chce jej unikać;
- Trzeba go przekupić lub zmusić do pracy;
- Główny motyw to pieniądze;
- Drugi najważniejszy motyw to bezpieczeństwo
- Ludziom nie zależy na twórczym działaniu;
(pasuje do: typ plemienny – słuchać wodza, typ
egocentryczny, typ konformistyczny;)
Douglas McGregor – X i Y Pracownik „Y”typ Y – kreatywny
1. Rozwój psychiczny jest cenny
2. Praca cieszy i budzi zainteresowanie;
3. Samodzielnie dąży do akceptowanych celów
4. Bierze na siebie odpowiedzialność za pracę
5. Interesuje się realizacja swego potencjału
6. Kreatywność jest cechą powszechną
wymaga warunków.
7. socjocentryczny, typ egzystencjal
Typy wymiany w negocjacjach
Intra - personalne – sam z sobą
• Interpersonalne – z drugą osobą
• Grupowe – kilka osób
• Międzygrupowe – co najmniej dwa zespoły
• Organizacyjne – wielostronne i
wielopoziomowe
• Międzykulturowe – w środowisku odmiennych
orientacji narodowych, kulturowych
Rodzaje obiektów negocjacji
• Pieniądze
• Towary
• Usługi
• Informacje, wiedza
• Status
• Uczucia
Kontrola w negocjacjach
- to stopień wpływu na przebieg i wynik rozmów.
wielkość oferty
brak konkurencji
inne możliwości wyboru
wsparcie autorytetów
dobra reputacja
umiejętne perswadowanie
znajomość chwytów
Zdolności negocjacyjne
monitoring sytuacji i trafne decyzje
badanie propozycji
atak na problem a nie na osobę
trafne pytania
konstruktywne wyrażanie
niezgody
trzymanie się faktów
techniki rozmowy
Zaangażowanie
poziom oczekiwań, wielkość celu, siła motywacji.
uznanie
więź społeczna
bezpieczeństwo
potrzeby fizjologiczne
możliwie
duże
korzyści obu stron
długotrwałe,
dobre układy
między
stronami
Nastawienie emocjonalne Ingracjacje:
Znaczniki szacunku i aprobaty:1. Rozpoznanie indywidualności
2. Wyrażenie uznania
1. Fałszywy komplement
2. Konformizm, podobieństwo
3. Autoprezentacja pozytywna
4. Autoprezentacja negatywna
Style negocjacji: kiedy przydatne?
Klasyka: Miękki: gorsza pozycja, budowa
• układów, zaufanie;
• Twardy: lepsza pozycja, okazja,
• obrona;
• Rzeczowy: - oddzielaj ludzi od
• problemu
• - wiele możliwości
• - obiektywne kryteria
• - cel a nie środek
• G. Kennedy: jastrzębie kontra gołębie ;
Silne słowa w wypowiedzi marketingowej
wg Hogan Kevin, Speakman James, Ukryta perswazja –psychologiczne tatyki, Helion, 2007
• (Hogan) 12 słów o największej sile perswazyjnej:
• pieniądze, ty, oszczędzić, wyniki, zdrowie, łatwy, miłość,
odkrycie, sprawdzony, nowy, bezpieczeństwo, gwarancja;
• Słowa silne, niemniej słabsze niż powyższe:
• Tak, wolność, szybki, dlaczego, jak, tajemnica, sprzedaż,
teraz, siła, korzyści, prez
CO W ZARZĄDZANIU
JEST NAJWAŻNIEJSZE?
Działanie w imieniu organizacji i dla jej dobra.
▪ Umiejętność trafnego definiowania i osiągania celów.
▪ Skuteczność i efektywność.
▪ Etyczne postępowanie
Strefa wpływu społecznego Postawy 1. Rosenberg (1956) relatywnie stabilna reakcja
emocjonalna na obiekt (rzecz, ludzi, idee)
2. Tendencja do oceny obiektu lub jego symbolu w
pewien sposób” (Katz, Stotland, 1959)
3. Hovland : wewnętrzna reakcja ku lub od w
zachowaniu wobec obiektu
4. Ogólnie: trójkomponentowe ujęcie czyli
poznanie, emocje i zachowanie wobec obiektu.
5. Ocena użyteczności na skali od korzystne do
szkodliwe
Strefa wpływu społecznego - Formy wpływu
1. Wychowanie – socjalizacja
• 2. Organizacje (wojsko, zakon, korporacja) –
trening ku modelowi idealnemu
• 3. Propaganda i mass media – powszechne
tworzenie opowieści, narracji o świecie
• 4. Małe grupy i kontakty bezpośrednie –
konformizm
• 5. Prawo – ogólna regulacja zachowania
• 6. Psychoterapia
Reguły wywierania specyficznego
wpływu na ludzi
Robert Cialdini
Reguła wzajemności
Reguła zaangażowania i konsekwencji
Reguła społecznego dowodu słuszności
Reguła lubienia i sympatii
Reguła odwoływania się do Autorytetu
Reguła niedostępności
Pierwsza wielka akcja socjotechniczna w Europie
1305 – 1314 - Templariusze • Król Francji, Filip IV Piękny decyduje się na akcję
eliminacji zakonu Templariuszy w 1305.
2.Mechanizmy:
• Prolog: Kryminalista Noffo Dei oskarża zakon o herezję i niemoralność.
• Akt I: Aresztowania i propagandowa kampania demonizująca zakon
• Akt II: Tortury i wymuszanie zeznań.
• Akt III: Proces i publiczne egzekucje 54 spalonych na stosie.
Epilog: Rozwiązanie zakonu, przejęcie majątku
Pranie mózgów: trzy D Debilitation-
- ciemności (dezorientacja i strach)
- izolacja pełna (brak kontaktu)
- zmiana ubrania (na poniżające)
- nowe zawołanie (numer, ksywa)
- brak napojów (pragnienie)
- brak snu (kilka nocy)
Drugie „D” - Dread = strach
• Tortury fizyczne w pełnym wydaniu, ból ale
bez trwałych szkód cielesnych;
• Tortury psychiczne : groźby, poniżanie,
pozbawienie wizji przyszłości, jedzenie z ziemi,
obnażanie, szyderstwa;
• Odgłosy cierpienia innych więźniów;
• To trwa dwa kolejne tygodnie
Trzecie „D” – dependency
• Uzależnienie poprzez trening odczucia i
okazywanie życzliwości przy uleganiu.
„Gdy nie stawiasz oporu, jest ci dobrze”
„Twój los zależy od ciebie, przyjmij
nasze wartości a będziesz miał się
dobrze”
W wersji chińskiej – kilka stron książeczki Mao Tse Tunga
dziennie. Codzienny egzamin. Huśtawka nas
PR przed rozbiorami Polski
(1772, 1793, 1795)
• „Oto szczęście Polaków, którym dane jest
zaznać błogosławieństwa obcej władzy”
- tak uzasadniano rozbiory (Norman Davies, s. 486)
• „Oddziały Jej Cesarskiej Wysokości Katarzyny II
aresztowały czterech biskupów, którzy swym
zachowaniem obrazili godność Jej C.W. kwestionując
czystość jej uzdrawiających, bezinteresownych i
miłościwych zamiarów” ( początki rozbierania Polski)
• (3 X 1767 rok)
Strefa wpływu Źródło
1. Wiarygodność
(kompetencja, bezstronność)
2. Atrakcyjność
(podobieństwo, sympatia, znajomość)
3. Siła
(kontrola nad zachowaniem odbiorcy)
Strefa wpływu Przekaz - treści
1. Typ przekazu: patos, logos , etos
2. Wnioski, konkluzje
3. Kolejność mówienia
Strefa wpływu Kanał - środek przekazu
1. Bezpośredni kontakt
z obiektem - przekaz pośredni
2. Rodzaj receptora
oko - ucho (inne zmysły)
3. Środki masowe kontakty
międzyludzkie
4. Język
kanał werbalny (głos)
kanał niewerbalny (ciało)
Strefa wpływu Cechy odbiorcy
1. Poziom aktywności podczas odbioru
2. Cechy demograficzno - społeczne (płeć,
wiek, zawód)
Cechy odbiorcy
3. Intelekt, typ umysłowości
4. Osobowość i postawy wpływające na
selektywność odbioru i zniekształcenie
percepcji
5. Wyjściowy stan odbiorcy a treści
Strefa wpływ Efekty, skutki
1. Bezpośrednie efekty korzystne a uboczne i
niepożądane
2. Pogłębienie postaw czy zmiana w innym
kierunku?
Efekty, skutki
3. Natychmiastowe efekty a efekty odroczone
4. Efekt gołosłowny czy skutek w zachowaniu
odbiorcy
